Mahabharata 3.130.9-16

Devanāgarī

अत्रैव पुत्रशोकेन वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ॥
बद्ध्वात्मानं निपतितो विपाशः पुनर् उत्थितः ॥
काश्मीरमण्डलं चैतत् सर्वपुण्यम् अरिंदम ॥
महर्षिभिश् चाध्युषितं पश्येदं भ्रातृभिः सह ॥
अत्रोत्तराणां सर्वेषाम् ऋषीणां नाहुषस्य च ॥
अग्नेश् चात्रैव संवादः काश्यपस्य च भारत ॥
एतद् द्वारं महाराज मानसस्य प्रकाशते ॥
वर्षम् अस्य गिरेर् मध्ये रामेण श्रीमता कृतम् ॥
एष वातिकषण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रमः ॥
नाभ्यवर्तत यद् द्वारं विदेहान् उत्तरं च यः ॥
एष उज्जानको नाम यवक्रीर् यत्र शान्तवान् ॥
अरुन्धतीसहायश् च वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ॥
ह्रदश् च कुशवान् एष यत्र पद्मं कुशेशयम् ॥
आश्रमश् चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यद् अकोपना ॥
समाधीनां समासस् तु पाण्डवेय श्रुतस् त्वया ॥
तं द्रक्ष्यसि महाराज भृगुतुङ्गं महागिरिम् ॥

Transliteration (IAST)

atraiva putraśokena vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ ||
baddhvātmānaṃ nipatito vipāśaḥ punar utthitaḥ ||
kāśmīramaṇḍalaṃ caitat sarvapuṇyam ariṃdama ||
maharṣibhiś cādhyuṣitaṃ paśyedaṃ bhrātṛbhiḥ saha ||
atrottarāṇāṃ sarveṣām ṛṣīṇāṃ nāhuṣasya ca ||
agneś cātraiva saṃvādaḥ kāśyapasya ca bhārata ||
etad dvāraṃ mahārāja mānasasya prakāśate ||
varṣam asya girer madhye rāmeṇa śrīmatā kṛtam ||
eṣa vātikaṣaṇḍo vai prakhyātaḥ satyavikramaḥ ||
nābhyavartata yad dvāraṃ videhān uttaraṃ ca yaḥ ||
eṣa ujjānako nāma yavakrīr yatra śāntavān ||
arundhatīsahāyaś ca vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ ||
hradaś ca kuśavān eṣa yatra padmaṃ kuśeśayam ||
āśramaś caiva rukmiṇyā yatrāśāmyad akopanā ||
samādhīnāṃ samāsas tu pāṇḍaveya śrutas tvayā ||
taṃ drakṣyasi mahārāja bhṛgutuṅgaṃ mahāgirim ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अत्रैव पुत्रशोकेन वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ॥ बद्ध्वात्मानं निपतितो विपाशः पुनर् उत्थितः ॥ काश्मीरमण्डलं चैतत् सर्वपुण्यम् अरिंदम ॥ महर्षिभिश् चाध्युषितं पश्येदं भ्रातृभिः सह ॥ अत्रोत्तराणां सर्वेषाम् ऋषीणां नाहुषस्य च ॥ अग्नेश् चात्रैव संवादः काश्यपस्य च भारत ॥ एतद् द्वारं महाराज मानसस्य प्रकाशते ॥ वर्षम् अस्य गिरेर् मध्ये रामेण श्रीमता कृतम् ॥ एष वातिकषण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रमः ॥ नाभ्यवर्तत यद् द्वारं विदेहान् उत्तरं च यः ॥ एष उज्जानको नाम यवक्रीर् यत्र शान्तवान् ॥ अरुन्धतीसहायश् च वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ॥ ह्रदश् च कुशवान् एष यत्र पद्मं कुशेशयम् ॥ आश्रमश् चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यद् अकोपना ॥ समाधीनां समासस् तु पाण्डवेय श्रुतस् त्वया ॥ तं द्रक्ष्यसि महाराज भृगुतुङ्गं महागिरिम् ॥atraiva putraśokena vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ || baddhvātmānaṃ nipatito vipāśaḥ punar utthitaḥ || kāśmīramaṇḍalaṃ caitat sarvapuṇyam ariṃdama || maharṣibhiś cādhyuṣitaṃ paśyedaṃ bhrātṛbhiḥ saha || atrottarāṇāṃ sarveṣām ṛṣīṇāṃ nāhuṣasya ca || agneś cātraiva saṃvādaḥ kāśyapasya ca bhārata || etad dvāraṃ mahārāja mānasasya prakāśate || varṣam asya girer madhye rāmeṇa śrīmatā kṛtam || eṣa vātikaṣaṇḍo vai prakhyātaḥ satyavikramaḥ || nābhyavartata yad dvāraṃ videhān uttaraṃ ca yaḥ || eṣa ujjānako nāma yavakrīr yatra śāntavān || arundhatīsahāyaś ca vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ || hradaś ca kuśavān eṣa yatra padmaṃ kuśeśayam || āśramaś caiva rukmiṇyā yatrāśāmyad akopanā || samādhīnāṃ samāsas tu pāṇḍaveya śrutas tvayā || taṃ drakṣyasi mahārāja bhṛgutuṅgaṃ mahāgirim ||Здесь благой риши Васиштха из-за скорби о сыне связал себя и бросился в Випашу, но снова поднялся; это всесвятое Кашмирское пространство, населённое махариши, и Юдхиштхира должен посмотреть его с братьями; здесь был разговор всех северных риши, Нахуши, Агни и Кашьяпы; здесь виден вход к Манасе, и среди этой горы славный Рама провёл год; это знаменитый Ватикашанда, истинномогучий, врата к которому не обходил и тот, кто шёл на север от Видехи; это Уджжанака, где успокоился Явакри, а благой риши Васиштха был вместе с Арундхати; это озеро Кушаван, где лотос на куше, и ашрам Рукмини, где она, свободная от гнева, обрела покой; Юдхиштхира слышал краткое изложение самадхи, и увидит великую гору Бхригутунга.

Translation

«Здесь же, от скорби о сыне, благой риши Васиштха связал себя и бросился в Випашу, но снова поднялся, освободившийся от уз. Это Кашмирское пространство, сокрушитель врагов, целиком святое и населённое махариши; смотри на него вместе с братьями. Здесь был разговор всех северных риши, Нахуши, а также Агни и Кашьяпы, о Бхарата. Вот, великий царь, виден вход к Манасе; среди этой горы славный Рама провёл год. Это знаменитый Ватикашанда, истинномогучий, те врата, которых не обходил и тот, кто шёл на север от Видехи. Это место называется Уджжанака: здесь успокоился Явакри, а благой риши Васиштха был вместе с Арундхати. Вот озеро Кушаван, где лотос покоится на куше; и ашрам Рукмини, где она, свободная от гнева, обрела покой. Краткое изложение самадхи ты уже слышал, Пандав; ты увидишь, великий царь, Бхригутунгу, великую гору».

Commentary

Ломаша перечисляет места, где скорбь, гнев и гордость нашли предел. Тиртха здесь не декорация, а пространство, где внутренний узел может развязаться.

Version

b9ee0a778d7b · published Jun 18, 2026, 5:22:17 AM UTC