Mahabharata 3.130.1-8

Devanāgarī

लोमश उवाच
इह मर्त्यास् तपस् तप्त्वा स्वर्गं गच्छन्ति भारत ॥
मर्तुकामा नरा राजन्न् इहायान्ति सहस्रशः ॥
एवम् आशीः प्रयुक्ता हि दक्षेण यजता पुरा ॥
इह ये वै मरिष्यन्ति ते वै स्वर्गजितो नराः ॥
एषा सरस्वती पुण्या दिव्या चोघवती नदी ॥
एतद् विनशनं नाम सरस्वत्या विशां पते ॥
द्वारं निषादराष्ट्रस्य येषां द्वेषात् सरस्वती ॥
प्रविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः ॥
एष वै चमसोद्भेदो यत्र दृश्या सरस्वती ॥
यत्रैनाम् अभ्यवर्तन्त दिव्याः पुण्याः समुद्रगाः ॥
एतत् सिन्धोर् महत् तीर्थं यत्रागस्त्यम् अरिंदम ॥
लोपामुद्रा समागम्य भर्तारम् अवृणीत वै ॥
एतत् प्रभासते तीर्थं प्रभासं भास्करद्युते ॥
इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥
एतद् विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थम् उत्तमम् ॥
एषा रम्या विपाशा च नदी परमपावनी ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
iha martyās tapas taptvā svargaṃ gacchanti bhārata ||
martukāmā narā rājann ihāyānti sahasraśaḥ ||
evam āśīḥ prayuktā hi dakṣeṇa yajatā purā ||
iha ye vai mariṣyanti te vai svargajito narāḥ ||
eṣā sarasvatī puṇyā divyā coghavatī nadī ||
etad vinaśanaṃ nāma sarasvatyā viśāṃ pate ||
dvāraṃ niṣādarāṣṭrasya yeṣāṃ dveṣāt sarasvatī ||
praviṣṭā pṛthivīṃ vīra mā niṣādā hi māṃ viduḥ ||
eṣa vai camasodbhedo yatra dṛśyā sarasvatī ||
yatrainām abhyavartanta divyāḥ puṇyāḥ samudragāḥ ||
etat sindhor mahat tīrthaṃ yatrāgastyam ariṃdama ||
lopāmudrā samāgamya bhartāram avṛṇīta vai ||
etat prabhāsate tīrthaṃ prabhāsaṃ bhāskaradyute ||
indrasya dayitaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam ||
etad viṣṇupadaṃ nāma dṛśyate tīrtham uttamam ||
eṣā ramyā vipāśā ca nadī paramapāvanī ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच इह मर्त्यास् तपस् तप्त्वा स्वर्गं गच्छन्ति भारत ॥ मर्तुकामा नरा राजन्न् इहायान्ति सहस्रशः ॥ एवम् आशीः प्रयुक्ता हि दक्षेण यजता पुरा ॥ इह ये वै मरिष्यन्ति ते वै स्वर्गजितो नराः ॥ एषा सरस्वती पुण्या दिव्या चोघवती नदी ॥ एतद् विनशनं नाम सरस्वत्या विशां पते ॥ द्वारं निषादराष्ट्रस्य येषां द्वेषात् सरस्वती ॥ प्रविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः ॥ एष वै चमसोद्भेदो यत्र दृश्या सरस्वती ॥ यत्रैनाम् अभ्यवर्तन्त दिव्याः पुण्याः समुद्रगाः ॥ एतत् सिन्धोर् महत् तीर्थं यत्रागस्त्यम् अरिंदम ॥ लोपामुद्रा समागम्य भर्तारम् अवृणीत वै ॥ एतत् प्रभासते तीर्थं प्रभासं भास्करद्युते ॥ इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ एतद् विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थम् उत्तमम् ॥ एषा रम्या विपाशा च नदी परमपावनी ॥lomaśa uvāca iha martyās tapas taptvā svargaṃ gacchanti bhārata || martukāmā narā rājann ihāyānti sahasraśaḥ || evam āśīḥ prayuktā hi dakṣeṇa yajatā purā || iha ye vai mariṣyanti te vai svargajito narāḥ || eṣā sarasvatī puṇyā divyā coghavatī nadī || etad vinaśanaṃ nāma sarasvatyā viśāṃ pate || dvāraṃ niṣādarāṣṭrasya yeṣāṃ dveṣāt sarasvatī || praviṣṭā pṛthivīṃ vīra mā niṣādā hi māṃ viduḥ || eṣa vai camasodbhedo yatra dṛśyā sarasvatī || yatrainām abhyavartanta divyāḥ puṇyāḥ samudragāḥ || etat sindhor mahat tīrthaṃ yatrāgastyam ariṃdama || lopāmudrā samāgamya bhartāram avṛṇīta vai || etat prabhāsate tīrthaṃ prabhāsaṃ bhāskaradyute || indrasya dayitaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam || etad viṣṇupadaṃ nāma dṛśyate tīrtham uttamam || eṣā ramyā vipāśā ca nadī paramapāvanī ||Ломаша говорит, что здесь смертные, совершив тапас, идут на небо, и тысячи людей, желающих умереть, приходят сюда; такую благословенную речь произнёс некогда Дакша, совершая жертву: кто умрёт здесь, те люди завоюют небо; это святая Сарасвати и божественная река Огхавати, здесь место Винашана Сарасвати; у входа в страну нишадов из-за ненависти к ним Сарасвати вошла в землю, сказав: «Пусть нишады не знают меня»; это Чамасодбхеда, где Сарасвати видна, где к ней возвращались божественные святые реки, идущие к океану; это великая тиртха Синдху, где Лопамудра, встретив Агастью, избрала его мужем; это сияющая тиртха Прабхаса, дорогая Индре, святая, очищающая и уничтожающая грех; это лучшая тиртха по имени Вишнупада, и вот прекрасная Випаша, высочайше очищающая река.

Translation

Ломаша сказал: «Здесь смертные, совершив тапас, идут на небо, Бхарата; тысячи людей, желающих умереть, приходят сюда, царь. Такую благословенную речь некогда произнёс Дакша, совершая жертву: “Те люди, которые умрут здесь, воистину завоюют небо”. Это святая Сарасвати и божественная река Огхавати; вот место, которое называется Винашана Сарасвати, владыка народа. У входа в страну нишадов, из-за ненависти к ним, Сарасвати вошла в землю, герой, сказав: “Пусть нишады не знают меня”. Вот Чамасодбхеда, где Сарасвати видна, где к ней возвращались божественные, святые реки, идущие к океану. Это великая тиртха Синдху, сокрушитель врагов, где Лопамудра, встретив Агастью, избрала его мужем. Это сияет тиртха Прабхаса, сияющий как солнце; она дорога Индре, святая, очищающая, уничтожающая грех. Это видна лучшая тиртха по имени Вишнупада; а вот прекрасная Випаша, река высочайшего очищения».

Commentary

Вишнупада среди множества тиртх напоминает, что очищение получает смысл как приближение к стопе Господа. Река может исчезать и появляться, но священная память ведёт паломника дальше.

Version

b83ad33816cb · published Jun 18, 2026, 5:22:17 AM UTC