Mahabharata 3.131.13-24

Devanāgarī

राजोवाच
बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम ॥
सुपर्णः पक्षिराट् किं त्वं धर्मज्ञश् चास्य् असंशयम् ॥
तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं प्रभाषसे ॥
न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् इति त्वा लक्षयाम्य् अहम् ॥
शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्व् इति मन्यसे ॥
आहारार्थं समारम्भस् तव चायं विहंगम ॥
शक्यश् चाप्य् अन्यथा कर्तुम् आहारो ऽप्य् अधिकस् त्वया ॥
गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषो ऽपि वा ॥
त्वदर्थम् अद्य क्रियतां यद् वान्यद् अभिकाङ्क्षसे ॥
श्येन उवाच
न वराहं न चोक्षाणं न मृगान् विविधांस् तथा ॥
भक्षयामि महाराज किम् अन्नाद्येन तेन मे ॥
यस् तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुंगव ॥
तम् उत्सृज महीपाल कपोतम् इमम् एव मे ॥
श्येनाः कपोतान् खादन्ति स्थितिर् एषा सनातनी ॥
मा राजन् मार्गम् आज्ञाय कदलीस्कन्धम् आरुह ॥
राजोवाच
राज्यं शिबीनाम् ऋद्धं वै शाधि पक्षिगणार्चित ॥
यद् वा कामयसे किं चिच् छ्येन सर्वं ददानि ते ॥
विनेमं पक्षिणं श्येन शरणार्थिनम् आगतम् ॥
येनेमं वर्जयेथास् त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम ॥
तद् आचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ॥
श्येन उवाच
उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप ॥
आत्मनो मांसम् उत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥
यदा समं कपोतेन तव मांसं भवेन् नृप ॥
तदा प्रदेयं तन् मह्यं सा मे तुष्टिर् भविष्यति ॥
राजोवाच
अनुग्रहम् इमं मन्ये श्येन यन् माभियाचसे ॥
तस्मात् ते ऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ॥

Transliteration (IAST)

rājovāca
bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama ||
suparṇaḥ pakṣirāṭ kiṃ tvaṃ dharmajñaś cāsy asaṃśayam ||
tathā hi dharmasaṃyuktaṃ bahu citraṃ prabhāṣase ||
na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid iti tvā lakṣayāmy aham ||
śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṃ kathaṃ sādhv iti manyase ||
āhārārthaṃ samārambhas tava cāyaṃ vihaṃgama ||
śakyaś cāpy anyathā kartum āhāro 'py adhikas tvayā ||
govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo 'pi vā ||
tvadartham adya kriyatāṃ yad vānyad abhikāṅkṣase ||
śyena uvāca
na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgān vividhāṃs tathā ||
bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me ||
yas tu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṃgava ||
tam utsṛja mahīpāla kapotam imam eva me ||
śyenāḥ kapotān khādanti sthitir eṣā sanātanī ||
mā rājan mārgam ājñāya kadalīskandham āruha ||
rājovāca
rājyaṃ śibīnām ṛddhaṃ vai śādhi pakṣigaṇārcita ||
yad vā kāmayase kiṃ cic chyena sarvaṃ dadāni te ||
vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyena śaraṇārthinam āgatam ||
yenemaṃ varjayethās tvaṃ karmaṇā pakṣisattama ||
tad ācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam ||
śyena uvāca
uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa ||
ātmano māṃsam utkṛtya kapotatulayā dhṛtam ||
yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ bhaven nṛpa ||
tadā pradeyaṃ tan mahyaṃ sā me tuṣṭir bhaviṣyati ||
rājovāca
anugraham imaṃ manye śyena yan mābhiyācase ||
tasmāt te 'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

राजोवाच बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम ॥ सुपर्णः पक्षिराट् किं त्वं धर्मज्ञश् चास्य् असंशयम् ॥ तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं प्रभाषसे ॥ न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् इति त्वा लक्षयाम्य् अहम् ॥ शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्व् इति मन्यसे ॥ आहारार्थं समारम्भस् तव चायं विहंगम ॥ शक्यश् चाप्य् अन्यथा कर्तुम् आहारो ऽप्य् अधिकस् त्वया ॥ गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषो ऽपि वा ॥ त्वदर्थम् अद्य क्रियतां यद् वान्यद् अभिकाङ्क्षसे ॥ श्येन उवाच न वराहं न चोक्षाणं न मृगान् विविधांस् तथा ॥ भक्षयामि महाराज किम् अन्नाद्येन तेन मे ॥ यस् तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुंगव ॥ तम् उत्सृज महीपाल कपोतम् इमम् एव मे ॥ श्येनाः कपोतान् खादन्ति स्थितिर् एषा सनातनी ॥ मा राजन् मार्गम् आज्ञाय कदलीस्कन्धम् आरुह ॥ राजोवाच राज्यं शिबीनाम् ऋद्धं वै शाधि पक्षिगणार्चित ॥ यद् वा कामयसे किं चिच् छ्येन सर्वं ददानि ते ॥ विनेमं पक्षिणं श्येन शरणार्थिनम् आगतम् ॥ येनेमं वर्जयेथास् त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम ॥ तद् आचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ॥ श्येन उवाच उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप ॥ आत्मनो मांसम् उत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥ यदा समं कपोतेन तव मांसं भवेन् नृप ॥ तदा प्रदेयं तन् मह्यं सा मे तुष्टिर् भविष्यति ॥ राजोवाच अनुग्रहम् इमं मन्ये श्येन यन् माभियाचसे ॥ तस्मात् ते ऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ॥rājovāca bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama || suparṇaḥ pakṣirāṭ kiṃ tvaṃ dharmajñaś cāsy asaṃśayam || tathā hi dharmasaṃyuktaṃ bahu citraṃ prabhāṣase || na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid iti tvā lakṣayāmy aham || śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṃ kathaṃ sādhv iti manyase || āhārārthaṃ samārambhas tava cāyaṃ vihaṃgama || śakyaś cāpy anyathā kartum āhāro 'py adhikas tvayā || govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo 'pi vā || tvadartham adya kriyatāṃ yad vānyad abhikāṅkṣase || śyena uvāca na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgān vividhāṃs tathā || bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me || yas tu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṃgava || tam utsṛja mahīpāla kapotam imam eva me || śyenāḥ kapotān khādanti sthitir eṣā sanātanī || mā rājan mārgam ājñāya kadalīskandham āruha || rājovāca rājyaṃ śibīnām ṛddhaṃ vai śādhi pakṣigaṇārcita || yad vā kāmayase kiṃ cic chyena sarvaṃ dadāni te || vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyena śaraṇārthinam āgatam || yenemaṃ varjayethās tvaṃ karmaṇā pakṣisattama || tad ācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam || śyena uvāca uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa || ātmano māṃsam utkṛtya kapotatulayā dhṛtam || yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ bhaven nṛpa || tadā pradeyaṃ tan mahyaṃ sā me tuṣṭir bhaviṣyati || rājovāca anugraham imaṃ manye śyena yan mābhiyācase || tasmāt te 'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam ||Царь говорит, что сокол говорит многое прекрасное, несомненно знает дхарму, возможно он Супарна, царь птиц, ведь говорит разнообразно и согласно дхарме; царь понимает, что нет ничего ему неизвестного, но как тот считает хорошим оставление ищущего защиты; ради пищи сокола можно сделать иначе, и у него может быть большая пища: бык, кабан, олень, буйвол или что-либо желанное; сокол отвечает, что не ест ни кабана, ни быка, ни разных оленей, и что ему с такой пищей; божественно предписанная ему добыча — именно этот голубь, потому что соколы едят голубей, таков вечный порядок, и царь не должен, зная путь, взбираться на ствол банана; царь предлагает богатое царство Шиби или всё, чего сокол пожелает, кроме этой птицы, пришедшей за убежищем; пусть сокол скажет дело, которым можно заменить голубя, и царь сделает это, но голубя не отдаст; сокол говорит, что если царь любит голубя, пусть вырежет своё мясо и взвесит с голубем: когда мясо царя станет равно голубю, оно должно быть отдано ему, и это будет его удовлетворением; царь считает просьбу милостью и обещает дать собственное мясо, взвешенное на весах.

Translation

Царь сказал: «Ты говоришь многое, соединённое с благом, лучший из птиц. Не Супарна ли ты, царь птиц? Несомненно, ты знаешь дхарму, потому что говоришь так разнообразно и согласно дхарме. Я вижу, что нет ничего тебе неизвестного. Но как ты считаешь хорошим оставить того, кто ищет убежища? Твоё усилие, птица, направлено на пищу; но пищу можно устроить и иначе, даже более обильную. Ради тебя сегодня пусть будет приготовлен бык, кабан, олень, буйвол или что-нибудь другое, чего ты пожелаешь». Сокол сказал: «Не ем я ни кабана, ни быка, ни разных оленей, великий царь. Что мне в такой пище? Та добыча, которая назначена мне судьбой, лучший из кшатриев, — именно этот голубь. Отпусти его мне, владыка земли. Соколы едят голубей: таков вечный порядок. Царь, не взбирайся на ствол банана, зная правильную дорогу». Царь сказал: «Владей богатым царством Шиби, почитаемый птицами, или чем угодно, сокол: всё я дам тебе, кроме этой птицы, пришедшей просить убежища. Скажи, лучший из птиц, каким действием ты оставишь его; я сделаю это, но голубя не отдам». Сокол сказал: «Ушинара, если у тебя есть любовь к голубю, владыка людей, вырежь собственное мясо и положи его на весы, равное голубю. Когда твоё мясо, царь, станет равно голубю, тогда отдай его мне: это будет моим удовлетворением». Царь сказал: «Я считаю милостью, сокол, то, что ты просишь у меня это. Поэтому сегодня я дам тебе собственное мясо, взвешенное на весах».

Commentary

Ушинара не отменяет закон пищи, но переносит его на себя. Царь становится настоящим прибежищем тогда, когда готов платить за защиту не чужой ценой, а собственной плотью.

Version

4c3f712abe9a · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC