Mahabharata 3.131.25-32

Devanāgarī

लोमश उवाच
अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित् ॥
तुलयाम् आस कौन्तेय कपोतेन सहाभिभो ॥
ध्रियमाणस् तु तुलया कपोतो व्यतिरिच्यते ॥
पुनश् चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादाद् उशीनरः ॥
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम् ॥
तत उत्कृत्तमांसो ऽसाव् आरुरोह स्वयं तुलाम् ॥
श्येन उवाच
इन्द्रो ऽहम् अस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाड् अयम् ॥
जिज्ञासमानौ धर्मे त्वां यज्ञवाटम् उपागतौ ॥
यत् ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशां पते ॥
एषा ते भास्वरी कीर्तिर् लोकान् अभिभविष्यति ॥
यावल् लोके मनुष्यास् त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव ॥
तावत् कीर्तिश् च लोकाश् च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥
लोमश उवाच
तत् पाण्डवेय सदनं राज्ञस् तस्य महात्मनः ॥
पश्यस्वैतन् मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम् ॥
अत्र वै सततं देवा मुनयश् च सनातनाः ॥
दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन् पुण्यवद्भिर् महात्मभिः ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit ||
tulayām āsa kaunteya kapotena sahābhibho ||
dhriyamāṇas tu tulayā kapoto vyatiricyate ||
punaś cotkṛtya māṃsāni rājā prādād uśīnaraḥ ||
na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam ||
tata utkṛttamāṃso 'sāv āruroha svayaṃ tulām ||
śyena uvāca
indro 'ham asmi dharmajña kapoto havyavāḍ ayam ||
jijñāsamānau dharme tvāṃ yajñavāṭam upāgatau ||
yat te māṃsāni gātrebhya utkṛttāni viśāṃ pate ||
eṣā te bhāsvarī kīrtir lokān abhibhaviṣyati ||
yāval loke manuṣyās tvāṃ kathayiṣyanti pārthiva ||
tāvat kīrtiś ca lokāś ca sthāsyanti tava śāśvatāḥ ||
lomaśa uvāca
tat pāṇḍaveya sadanaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ ||
paśyasvaitan mayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramocanam ||
atra vai satataṃ devā munayaś ca sanātanāḥ ||
dṛśyante brāhmaṇai rājan puṇyavadbhir mahātmabhiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित् ॥ तुलयाम् आस कौन्तेय कपोतेन सहाभिभो ॥ ध्रियमाणस् तु तुलया कपोतो व्यतिरिच्यते ॥ पुनश् चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादाद् उशीनरः ॥ न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम् ॥ तत उत्कृत्तमांसो ऽसाव् आरुरोह स्वयं तुलाम् ॥ श्येन उवाच इन्द्रो ऽहम् अस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाड् अयम् ॥ जिज्ञासमानौ धर्मे त्वां यज्ञवाटम् उपागतौ ॥ यत् ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशां पते ॥ एषा ते भास्वरी कीर्तिर् लोकान् अभिभविष्यति ॥ यावल् लोके मनुष्यास् त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव ॥ तावत् कीर्तिश् च लोकाश् च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥ लोमश उवाच तत् पाण्डवेय सदनं राज्ञस् तस्य महात्मनः ॥ पश्यस्वैतन् मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम् ॥ अत्र वै सततं देवा मुनयश् च सनातनाः ॥ दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन् पुण्यवद्भिर् महात्मभिः ॥lomaśa uvāca athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit || tulayām āsa kaunteya kapotena sahābhibho || dhriyamāṇas tu tulayā kapoto vyatiricyate || punaś cotkṛtya māṃsāni rājā prādād uśīnaraḥ || na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam || tata utkṛttamāṃso 'sāv āruroha svayaṃ tulām || śyena uvāca indro 'ham asmi dharmajña kapoto havyavāḍ ayam || jijñāsamānau dharme tvāṃ yajñavāṭam upāgatau || yat te māṃsāni gātrebhya utkṛttāni viśāṃ pate || eṣā te bhāsvarī kīrtir lokān abhibhaviṣyati || yāval loke manuṣyās tvāṃ kathayiṣyanti pārthiva || tāvat kīrtiś ca lokāś ca sthāsyanti tava śāśvatāḥ || lomaśa uvāca tat pāṇḍaveya sadanaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ || paśyasvaitan mayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramocanam || atra vai satataṃ devā munayaś ca sanātanāḥ || dṛśyante brāhmaṇai rājan puṇyavadbhir mahātmabhiḥ ||Ломаша говорит, что царь, высочайший знаток дхармы, вырезал своё мясо и взвесил с голубем; но голубь на весах перевешивал; Ушинара снова вырезал мясо и отдавал; когда не нашлось мяса, равного голубю, он сам, с вырезанным мясом, взошёл на весы; сокол открыл, что он Индра, а голубь — Хавьявах Агни; они пришли на жертвенное место, желая испытать царя в дхарме; мясо, вырезанное из тела царя, станет сияющей славой, которая превзойдёт миры; пока люди в мире будут рассказывать о нём, столь же долго его слава и миры будут стоять вечно; Ломаша показывает Пандаву святую обитель великого царя, освобождающую от греха; здесь постоянно боги и вечные муни видимы праведными великодушными брахманами.

Translation

Ломаша сказал: «Тогда царь, высочайший знаток дхармы, вырезав собственное мясо, о Каунтея, стал взвешивать его вместе с голубем. Но когда голубя держали на весах, он перевешивал. Тогда царь Ушинара снова вырезал мясо и отдавал его. Когда же не нашлось мяса, равного голубю на весах, он, с вырезанным мясом, сам взошёл на чашу весов. Сокол сказал: “Я — Индра, знаток дхармы, а этот голубь — Хавьявах, Агни. Мы пришли на твоё жертвенное место, желая испытать тебя в дхарме. То мясо, которое ты вырезал из своих членов, владыка народа, станет твоей сияющей славой, превосходящей миры. Пока люди в мире будут рассказывать о тебе, царь, столь же долго твоя слава и твои миры будут стоять вечно”. Ломаша сказал: “Пандав, посмотри вместе со мной на обитель того великого царя: она свята и освобождает от греха. Здесь, царь, боги и вечные муни постоянно являются праведным, великодушным брахманам”».

Commentary

Испытание раскрывает меру царской дхармы: защита доведена до полной самоотдачи. Поэтому слава Ушинары не политическая, а духовная — память о теле, отданном ради прибежища.

Version

1d3466b86845 · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC