Mahabharata 3.132.6-15

Devanāgarī

लोमश उवाच
उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको; नाम्ना कहोडेति बभूव राजन् ॥
शुश्रूषुर् आचार्यवशानुवर्ती; दीर्घं कालं सो ऽध्ययनं चकार ॥
तं वै विप्राः पर्यभवंश् च शिष्यास्; तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः ॥
तस्मै प्रादात् सद्य एव श्रुतं च; भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम् ॥
तस्या गर्भः समभवद् अग्निकल्पः; सो ऽधीयानं पितरम् अथाभ्युवाच ॥
सर्वां रात्रिम् अध्ययनं करोषि; नेदं पितः सम्यग् इवोपवर्तते ॥
उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः; स तं कोपाद् उदरस्थं शशाप ॥
यस्मात् कुक्षौ वर्तमानो ब्रवीषि; तस्माद् वक्रो भवितास्य् अष्टकृत्वः ॥
स वै तथा वक्र एवाभ्यजायद्; अष्टावक्रः प्रथितो वै महर्षिः ॥
तस्यासीद् वै मातुलः श्वेतकेतुः; स तेन तुल्यो वयसा बभूव ॥
संपीड्यमाना तु तदा सुजाता; विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ ॥
उवाच भर्तारम् इदं रहोगता; प्रसाद्य हीनं वसुना धनार्थिनी ॥
कथं करिष्याम्य् अधना महर्षे; मासश् चायं दशमो वर्तते मे ॥
न चास्ति ते वसु किं चित् प्रजाता; येनाहम् एताम् आपदं निस्तरेयम् ॥
उक्तस् त्व् एवं भार्यया वै कहोडो; वित्तस्यार्थे जनकम् अथाभ्यगच्छत् ॥
स वै तदा वादविदा निगृह्य; निमज्जितो बन्दिनेहाप्सु विप्रः ॥
उद्दालकस् तं तु तदा निशम्य; सूतेन वादे ऽप्सु तथा निमज्जितम् ॥
उवाच तां तत्र ततः सुजाताम्; अष्टावक्रे गूहितव्यो ऽयम् अर्थः ॥
ररक्ष सा चाप्य् अति तं सुमन्त्रं; जातो ऽप्य् एवं न स शुश्राव विप्रः ॥
उद्दालकं पितृवच् चापि मेने; अष्टावक्रो भ्रातृवच् छ्वेतकेतुम् ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
uddālakasya niyataḥ śiṣya eko; nāmnā kahoḍeti babhūva rājan ||
śuśrūṣur ācāryavaśānuvartī; dīrghaṃ kālaṃ so 'dhyayanaṃ cakāra ||
taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃś ca śiṣyās; taṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ ||
tasmai prādāt sadya eva śrutaṃ ca; bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām ||
tasyā garbhaḥ samabhavad agnikalpaḥ; so 'dhīyānaṃ pitaram athābhyuvāca ||
sarvāṃ rātrim adhyayanaṃ karoṣi; nedaṃ pitaḥ samyag ivopavartate ||
upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ; sa taṃ kopād udarasthaṃ śaśāpa ||
yasmāt kukṣau vartamāno bravīṣi; tasmād vakro bhavitāsy aṣṭakṛtvaḥ ||
sa vai tathā vakra evābhyajāyad; aṣṭāvakraḥ prathito vai maharṣiḥ ||
tasyāsīd vai mātulaḥ śvetaketuḥ; sa tena tulyo vayasā babhūva ||
saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā; vivardhamānena sutena kukṣau ||
uvāca bhartāram idaṃ rahogatā; prasādya hīnaṃ vasunā dhanārthinī ||
kathaṃ kariṣyāmy adhanā maharṣe; māsaś cāyaṃ daśamo vartate me ||
na cāsti te vasu kiṃ cit prajātā; yenāham etām āpadaṃ nistareyam ||
uktas tv evaṃ bhāryayā vai kahoḍo; vittasyārthe janakam athābhyagacchat ||
sa vai tadā vādavidā nigṛhya; nimajjito bandinehāpsu vipraḥ ||
uddālakas taṃ tu tadā niśamya; sūtena vāde 'psu tathā nimajjitam ||
uvāca tāṃ tatra tataḥ sujātām; aṣṭāvakre gūhitavyo 'yam arthaḥ ||
rarakṣa sā cāpy ati taṃ sumantraṃ; jāto 'py evaṃ na sa śuśrāva vipraḥ ||
uddālakaṃ pitṛvac cāpi mene; aṣṭāvakro bhrātṛvac chvetaketum ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको; नाम्ना कहोडेति बभूव राजन् ॥ शुश्रूषुर् आचार्यवशानुवर्ती; दीर्घं कालं सो ऽध्ययनं चकार ॥ तं वै विप्राः पर्यभवंश् च शिष्यास्; तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः ॥ तस्मै प्रादात् सद्य एव श्रुतं च; भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम् ॥ तस्या गर्भः समभवद् अग्निकल्पः; सो ऽधीयानं पितरम् अथाभ्युवाच ॥ सर्वां रात्रिम् अध्ययनं करोषि; नेदं पितः सम्यग् इवोपवर्तते ॥ उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः; स तं कोपाद् उदरस्थं शशाप ॥ यस्मात् कुक्षौ वर्तमानो ब्रवीषि; तस्माद् वक्रो भवितास्य् अष्टकृत्वः ॥ स वै तथा वक्र एवाभ्यजायद्; अष्टावक्रः प्रथितो वै महर्षिः ॥ तस्यासीद् वै मातुलः श्वेतकेतुः; स तेन तुल्यो वयसा बभूव ॥ संपीड्यमाना तु तदा सुजाता; विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ ॥ उवाच भर्तारम् इदं रहोगता; प्रसाद्य हीनं वसुना धनार्थिनी ॥ कथं करिष्याम्य् अधना महर्षे; मासश् चायं दशमो वर्तते मे ॥ न चास्ति ते वसु किं चित् प्रजाता; येनाहम् एताम् आपदं निस्तरेयम् ॥ उक्तस् त्व् एवं भार्यया वै कहोडो; वित्तस्यार्थे जनकम् अथाभ्यगच्छत् ॥ स वै तदा वादविदा निगृह्य; निमज्जितो बन्दिनेहाप्सु विप्रः ॥ उद्दालकस् तं तु तदा निशम्य; सूतेन वादे ऽप्सु तथा निमज्जितम् ॥ उवाच तां तत्र ततः सुजाताम्; अष्टावक्रे गूहितव्यो ऽयम् अर्थः ॥ ररक्ष सा चाप्य् अति तं सुमन्त्रं; जातो ऽप्य् एवं न स शुश्राव विप्रः ॥ उद्दालकं पितृवच् चापि मेने; अष्टावक्रो भ्रातृवच् छ्वेतकेतुम् ॥lomaśa uvāca uddālakasya niyataḥ śiṣya eko; nāmnā kahoḍeti babhūva rājan || śuśrūṣur ācāryavaśānuvartī; dīrghaṃ kālaṃ so 'dhyayanaṃ cakāra || taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃś ca śiṣyās; taṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ || tasmai prādāt sadya eva śrutaṃ ca; bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām || tasyā garbhaḥ samabhavad agnikalpaḥ; so 'dhīyānaṃ pitaram athābhyuvāca || sarvāṃ rātrim adhyayanaṃ karoṣi; nedaṃ pitaḥ samyag ivopavartate || upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ; sa taṃ kopād udarasthaṃ śaśāpa || yasmāt kukṣau vartamāno bravīṣi; tasmād vakro bhavitāsy aṣṭakṛtvaḥ || sa vai tathā vakra evābhyajāyad; aṣṭāvakraḥ prathito vai maharṣiḥ || tasyāsīd vai mātulaḥ śvetaketuḥ; sa tena tulyo vayasā babhūva || saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā; vivardhamānena sutena kukṣau || uvāca bhartāram idaṃ rahogatā; prasādya hīnaṃ vasunā dhanārthinī || kathaṃ kariṣyāmy adhanā maharṣe; māsaś cāyaṃ daśamo vartate me || na cāsti te vasu kiṃ cit prajātā; yenāham etām āpadaṃ nistareyam || uktas tv evaṃ bhāryayā vai kahoḍo; vittasyārthe janakam athābhyagacchat || sa vai tadā vādavidā nigṛhya; nimajjito bandinehāpsu vipraḥ || uddālakas taṃ tu tadā niśamya; sūtena vāde 'psu tathā nimajjitam || uvāca tāṃ tatra tataḥ sujātām; aṣṭāvakre gūhitavyo 'yam arthaḥ || rarakṣa sā cāpy ati taṃ sumantraṃ; jāto 'py evaṃ na sa śuśrāva vipraḥ || uddālakaṃ pitṛvac cāpi mene; aṣṭāvakro bhrātṛvac chvetaketum ||Ломаша рассказывает, что у Уддалаки был один строгий ученик по имени Кахода, служивший, послушный воле учителя, долго учившийся; другие ученики унижали его, и гуру, зная это оскорбление, сразу дал ему услышанное знание и свою дочь Суджату в жёны; у неё возник плод, подобный огню, и он из утробы сказал отцу, который учился всю ночь, что это не происходит правильно; махариши, упрёкнутый среди учеников, в гневе проклял находящегося в животе: за то, что он говорит из утробы, пусть будет восьмикратно кривым; он родился кривым так и стал знаменитым махариши Аштавакрой; его дядя Шветакету был равен ему возрастом; Суджата, теснимая растущим сыном в утробе, умилостивив мужа, сказала наедине, что она бедна, идёт десятый месяц, у них нет имущества, чтобы пройти эту беду родов; Кахода, по слову жены, ради богатства пошёл к Джанаке, но знаток спора Банди победил его и утопил в воде; Уддалака, услышав, что тот утоплен в споре, велел Суджате скрыть это от Аштавакры; она сохранила тайну, и родившийся випра не слышал об этом, считал Уддалаку отцом, а Шветакету братом.

Translation

Ломаша сказал: «У Уддалаки был один строгий ученик по имени Кахода, царь. Он служил, следовал воле учителя и долго занимался изучением. Другие ученики, брахманы, унижали его; узнав это оскорбление, гуру сразу дал ему услышанное знание, а также свою дочь Суджату в жёны. У неё появился плод, подобный огню. И этот плод сказал отцу, когда тот учился: “Ты занимаешься всю ночь, отец, но это как будто не происходит правильно”. Упрёкнутый среди учеников, махариши в гневе проклял находящегося в животе: “Раз ты говоришь, пребывая в утробе, ты будешь кривым восемь раз”. Он так и родился кривым; махариши стал знаменит как Аштавакра. Его дядя Шветакету был одного с ним возраста. Суджата, теснимая растущим в утробе сыном, умилостивила мужа и сказала ему наедине, желая имущества, потому что была бедна: “Как я справлюсь, махариши? У меня уже десятый месяц. У тебя нет никакого имущества, когда я рожу, чтобы мне пройти эту беду”. Так сказано было женой, и Кахода ради богатства пошёл к Джанаке. Там знаток спора Банди победил его и утопил в воде. Тогда Уддалака, услышав, что его утопили в воде после спора с сыном суты, сказал Суджате: “Это дело нужно скрыть от Аштавакры”. И она строго хранила эту тайну; родившийся випра не услышал о ней. Аштавакра считал Уддалаку отцом, а Шветакету — братом».

Commentary

Аштавакра рождается из острой речи, произнесённой слишком рано. Его кривое тело становится видимым следом ошибки, но не отменяет внутреннего огня знания.

Version

f03267709c41 · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC