Mahabharata 3.133.3-15

Devanāgarī

अष्टावक्र उवाच
यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्व तात; कौतूहलं नौ बलवद् वै विवृद्धम् ॥
आवां प्राप्ताव् अतिथी संप्रवेशं; काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम् ॥
ऐन्द्रद्युम्नेर् यज्ञदृशाव् इहावां; विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू ॥
न वै क्रोधाद् व्याधिनैवोत्तमेन; संयोजय द्वारपाल क्षणेन ॥
द्वारपाल उवाच
बन्देः समादेशकरा वयं स्म; निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम् ॥
न वै बालाः प्रविशन्त्य् अत्र विप्रा; वृद्धा विद्वांसः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः ॥
अष्टावक्र उवाच
यद्य् अत्र वृद्धेषु कृतः प्रवेशो; युक्तं मम द्वारपाल प्रवेष्टुम् ॥
वयं हि वृद्धाश् चरितव्रताश् च; वेदप्रभावेन प्रवेशनार्हाः ॥
शुश्रूषवश् चापि जितेन्द्रियाश् च; ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम् ॥
न बाल इत्य् अवमन्तव्यम् आहुर्; बालो ऽप्य् अग्निर् दहति स्पृश्यमानः ॥
द्वारपाल उवाच
सरस्वतीम् ईरय वेदजुष्टाम्; एकाक्षरां बहुरूपां विराजम् ॥
अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं; किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः ॥
अष्टावक्र उवाच
न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धिर्; यथाष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धा ॥
ह्रस्वो ऽल्पकायः फलितो विवृद्धो; यश् चाफलस् तस्य न वृद्धभावः ॥
द्वारपाल उवाच
वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला; गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः ॥
न हि ज्ञानम् अल्पकालेन शक्यं; कस्माद् बालो वृद्ध इवावभाषसे ॥
अष्टावक्र उवाच
न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः ॥
बालो ऽपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः ॥
न हायनैर् न पलितैर् न वित्तेन न बन्धुभिः ॥
ऋषयश् चक्रिरे धर्मं यो ऽनूचानः स नो महान् ॥
दिदृक्षुर् अस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि ॥
निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने ॥
द्रष्टास्य् अद्य वदतो द्वारपाल; मनीषिभिः सह वादे विवृद्धे ॥
उताहो वाप्य् उच्चतां नीचतां वा; तूष्णीं भूतेष्व् अथ सर्वेषु चाद्य ॥
द्वारपाल उवाच
कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस् त्वं; विनीतानां विदुषां संप्रवेश्यम् ॥
उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं; प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत् ॥

Transliteration (IAST)

aṣṭāvakra uvāca
yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sva tāta; kautūhalaṃ nau balavad vai vivṛddham ||
āvāṃ prāptāv atithī saṃpraveśaṃ; kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām ||
aindradyumner yajñadṛśāv ihāvāṃ; vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū ||
na vai krodhād vyādhinaivottamena; saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena ||
dvārapāla uvāca
bandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma; nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam ||
na vai bālāḥ praviśanty atra viprā; vṛddhā vidvāṃsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ ||
aṣṭāvakra uvāca
yady atra vṛddheṣu kṛtaḥ praveśo; yuktaṃ mama dvārapāla praveṣṭum ||
vayaṃ hi vṛddhāś caritavratāś ca; vedaprabhāvena praveśanārhāḥ ||
śuśrūṣavaś cāpi jitendriyāś ca; jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām ||
na bāla ity avamantavyam āhur; bālo 'py agnir dahati spṛśyamānaḥ ||
dvārapāla uvāca
sarasvatīm īraya vedajuṣṭām; ekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam ||
aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ; kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ ||
aṣṭāvakra uvāca
na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhir; yathāṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhā ||
hrasvo 'lpakāyaḥ phalito vivṛddho; yaś cāphalas tasya na vṛddhabhāvaḥ ||
dvārapāla uvāca
vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā; gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ ||
na hi jñānam alpakālena śakyaṃ; kasmād bālo vṛddha ivāvabhāṣase ||
aṣṭāvakra uvāca
na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ ||
bālo 'pi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ ||
na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ ||
ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān ||
didṛkṣur asmi saṃprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi ||
nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline ||
draṣṭāsy adya vadato dvārapāla; manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe ||
utāho vāpy uccatāṃ nīcatāṃ vā; tūṣṇīṃ bhūteṣv atha sarveṣu cādya ||
dvārapāla uvāca
kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśes tvaṃ; vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśyam ||
upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ; praveśane kuru yatnaṃ yathāvat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अष्टावक्र उवाच यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्व तात; कौतूहलं नौ बलवद् वै विवृद्धम् ॥ आवां प्राप्ताव् अतिथी संप्रवेशं; काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम् ॥ ऐन्द्रद्युम्नेर् यज्ञदृशाव् इहावां; विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू ॥ न वै क्रोधाद् व्याधिनैवोत्तमेन; संयोजय द्वारपाल क्षणेन ॥ द्वारपाल उवाच बन्देः समादेशकरा वयं स्म; निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम् ॥ न वै बालाः प्रविशन्त्य् अत्र विप्रा; वृद्धा विद्वांसः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः ॥ अष्टावक्र उवाच यद्य् अत्र वृद्धेषु कृतः प्रवेशो; युक्तं मम द्वारपाल प्रवेष्टुम् ॥ वयं हि वृद्धाश् चरितव्रताश् च; वेदप्रभावेन प्रवेशनार्हाः ॥ शुश्रूषवश् चापि जितेन्द्रियाश् च; ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम् ॥ न बाल इत्य् अवमन्तव्यम् आहुर्; बालो ऽप्य् अग्निर् दहति स्पृश्यमानः ॥ द्वारपाल उवाच सरस्वतीम् ईरय वेदजुष्टाम्; एकाक्षरां बहुरूपां विराजम् ॥ अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं; किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः ॥ अष्टावक्र उवाच न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धिर्; यथाष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धा ॥ ह्रस्वो ऽल्पकायः फलितो विवृद्धो; यश् चाफलस् तस्य न वृद्धभावः ॥ द्वारपाल उवाच वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला; गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः ॥ न हि ज्ञानम् अल्पकालेन शक्यं; कस्माद् बालो वृद्ध इवावभाषसे ॥ अष्टावक्र उवाच न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः ॥ बालो ऽपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः ॥ न हायनैर् न पलितैर् न वित्तेन न बन्धुभिः ॥ ऋषयश् चक्रिरे धर्मं यो ऽनूचानः स नो महान् ॥ दिदृक्षुर् अस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि ॥ निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने ॥ द्रष्टास्य् अद्य वदतो द्वारपाल; मनीषिभिः सह वादे विवृद्धे ॥ उताहो वाप्य् उच्चतां नीचतां वा; तूष्णीं भूतेष्व् अथ सर्वेषु चाद्य ॥ द्वारपाल उवाच कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस् त्वं; विनीतानां विदुषां संप्रवेश्यम् ॥ उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं; प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत् ॥aṣṭāvakra uvāca yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sva tāta; kautūhalaṃ nau balavad vai vivṛddham || āvāṃ prāptāv atithī saṃpraveśaṃ; kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām || aindradyumner yajñadṛśāv ihāvāṃ; vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū || na vai krodhād vyādhinaivottamena; saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena || dvārapāla uvāca bandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma; nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam || na vai bālāḥ praviśanty atra viprā; vṛddhā vidvāṃsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ || aṣṭāvakra uvāca yady atra vṛddheṣu kṛtaḥ praveśo; yuktaṃ mama dvārapāla praveṣṭum || vayaṃ hi vṛddhāś caritavratāś ca; vedaprabhāvena praveśanārhāḥ || śuśrūṣavaś cāpi jitendriyāś ca; jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām || na bāla ity avamantavyam āhur; bālo 'py agnir dahati spṛśyamānaḥ || dvārapāla uvāca sarasvatīm īraya vedajuṣṭām; ekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam || aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ; kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ || aṣṭāvakra uvāca na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhir; yathāṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhā || hrasvo 'lpakāyaḥ phalito vivṛddho; yaś cāphalas tasya na vṛddhabhāvaḥ || dvārapāla uvāca vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā; gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ || na hi jñānam alpakālena śakyaṃ; kasmād bālo vṛddha ivāvabhāṣase || aṣṭāvakra uvāca na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ || bālo 'pi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ || na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ || ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān || didṛkṣur asmi saṃprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi || nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline || draṣṭāsy adya vadato dvārapāla; manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe || utāho vāpy uccatāṃ nīcatāṃ vā; tūṣṇīṃ bhūteṣv atha sarveṣu cādya || dvārapāla uvāca kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśes tvaṃ; vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśyam || upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ; praveśane kuru yatnaṃ yathāvat ||Аштавакра говорит привратнику, что они пришли увидеть жертву, их любопытство сильно возросло; они пришли как гости и желают входа, прося распоряжения привратника; они пришли видеть жертву Айндрадьюмни, хотят говорить и увидеть царя Джанаку, и привратник не должен из гнева соединять их с тяжкой болезнью задержки; привратник отвечает, что они исполняют приказ Банди: сюда не входят мальчики-брахманы, входят старые и учёные лучшие дваждырождённые; Аштавакра говорит, что если вход для старых, то ему справедливо войти, потому что они стары, исполняли обеты и достойны входа силой Веды; они служат, обуздали чувства и достигли твёрдости в приходе знания; мальчика нельзя презирать, ибо даже малый огонь жжёт при прикосновении; привратник велит произнести Сарасвати, любимую Ведой, односложную, многовидную и сияющую, посмотреть на своё детское тело и не хвалиться, ведь победа в споре трудна; Аштавакра отвечает, что рост не узнаётся по телесному увеличению: как огромный стручок шальмали бесплоден, так малый телом, но плодоносный, вырос, а бесплодный не стар; привратник говорит, что мальчики получают разум от старших и со временем становятся старшими, знание не может быть за малое время, почему мальчик говорит как старец; Аштавакра отвечает, что не от седины головы человек стар, юного, который знает, боги считают старцем; не годами, не сединой, не богатством, не роднёй риши установили дхарму, велик тот, кто изучил; он пришёл увидеть Банди в царском собрании и просит привратника сообщить о нём царю; сегодня тот увидит, как он говорит в выросшем споре с мудрыми: или высота, или низость, или молчание всех; привратник спрашивает, как десятилетний войдёт на жертву учёных и смиренных, и обещает попытаться устроить его вход.

Translation

Аштавакра сказал: «Дорогой, мы пришли увидеть жертву; наше любопытство сильно возросло. Мы пришли как гости и желаем войти. Привратник, ждём твоего распоряжения. Мы пришли увидеть жертву Айндрадьюмни; мы хотим говорить и увидеть царя Джанаку. Не соединяй нас в это мгновение из гнева с тяжкой болезнью задержки». Привратник сказал: «Мы выполняем распоряжение Банди. Услышь слово, которое я говорю: сюда не входят мальчики-брахманы. Входят старые, учёные, лучшие дваждырождённые». Аштавакра сказал: «Если здесь вход открыт для старых, привратник, то мне справедливо войти. Ведь мы стары: мы исполняли обеты и достойны входа силой Веды. Мы служим, обуздали чувства и достигли твёрдости в приходе знания. Нельзя презирать, говоря: “Он мальчик”; даже малый огонь жжёт, если к нему прикоснуться». Привратник сказал: «Произнеси Сарасвати, любимую Ведой, односложную, многовидную, сияющую. Посмотри на своё детское тело. Чем ты хвалишься? Победа в споре труднодостижима». Аштавакра сказал: «Рост не узнаётся по росту тела, как огромный стручок шальмали не делает дерево плодоносящим. Тот, кто мал и невелик телом, но приносит плод, вырос; а бесплодный не имеет старшинства». Привратник сказал: «Мальчики получают здесь разум от старших; со временем они становятся старшими. Знание не достигается за малое время. Почему ты, мальчик, говоришь словно старец?» Аштавакра сказал: «Человек не становится старцем от того, что его голова поседела. Даже юного, если он знает, боги считают старцем. Не годами, не сединой, не богатством и не роднёй риши установили дхарму. Кто изучил, тот для нас велик. Я пришёл, желая увидеть Банди в царском собрании. Привратник, сообщи обо мне царю, украшенному лотосами. Сегодня ты увидишь, как я говорю в большом споре вместе с мудрыми: либо будет высота, либо низость, либо все ныне умолкнут». Привратник сказал: «Как ты, десятилетний, войдёшь на жертву, куда входят смиренные и учёные? Я постараюсь устроить твой вход; и ты приложи усилие как следует».

Commentary

Этот обмен раскрывает главный мотив Аштавакры: ценность знания не измеряется возрастом, телом или внешним статусом. Истинная зрелость — плод Веды и обузданных чувств.

Version

112c74de130d · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC