Mahabharata 3.133.16-27

Devanāgarī

अष्टावक्र उवाच
भो भो राजञ् जनकानां वरिष्ठ; सभाज्यस् त्वं त्वयि सर्वं समृद्धम् ॥
त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां; ययातिर् एको नृपतिर् वा पुरस्तात् ॥
विद्वान् बन्दी वेदविदो निगृह्य; वादे भग्नान् अप्रतिशङ्कमानः ॥
त्वया निसृष्टैः पुरुषैर् आप्तकृद्भिर्; जले सर्वान् मज्जयतीति नः श्रुतम् ॥
स तच् छ्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशाद्; ब्रह्मोद्यं वै कथयितुम् आगतो ऽस्मि ॥
क्वासौ बन्दी यावद् एनं समेत्य; नक्षत्राणीव सविता नाशयामि ॥
राजोवाच
आशंससे बन्दिनं त्वं विजेतुम्; अविज्ञात्वा वाक्यबलं परस्य ॥
विज्ञातवीर्यैः शक्यम् एवं प्रवक्तुं; दृष्टश् चासौ ब्राह्मणैर् वादशीलैः ॥
अष्टावक्र उवाच
विवादितो ऽसौ न हि मादृशैर् हि; सिंहीकृतस् तेन वदत्य् अभीतः ॥
समेत्य मां निहतः शेष्यते ऽद्य; मार्गे भग्नं शकटम् इवाबलाक्षम् ॥
राजोवाच
षण्णाभेर् द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः ॥
यस् त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः ॥
अष्टावक्र उवाच
चतुर्विंशतिपर्व त्वां षण्णाभि द्वादशप्रधि ॥
तत् त्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति ॥
राजोवाच
वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् ॥
कस् तयोर् गर्भम् आधत्ते गर्भं सुषुवतुश् च कम् ॥
अष्टावक्र उवाच
मा स्म ते ते गृहे राजञ् शात्रवाणाम् अपि ध्रुवम् ॥
वातसारथिर् आधत्ते गर्भं सुषुवतुश् च तम् ॥
राजोवाच
किं स्वित् सुप्तं न निमिषति किं स्विज् जातं न चोपति ॥
कस्य स्विद् धृदयं नास्ति किं स्विद् वेगेन वर्धते ॥
अष्टावक्र उवाच
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्य् अण्डं जातं न चोपति ॥
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥
राजोवाच
न त्वा मन्ये मानुषं देवसत्त्वं; न त्वं बालः स्थविरस् त्वं मतो मे ॥
न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे; तस्माद् द्वारं वितराम्य् एष बन्दी ॥

Transliteration (IAST)

aṣṭāvakra uvāca
bho bho rājañ janakānāṃ variṣṭha; sabhājyas tvaṃ tvayi sarvaṃ samṛddham ||
tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ; yayātir eko nṛpatir vā purastāt ||
vidvān bandī vedavido nigṛhya; vāde bhagnān apratiśaṅkamānaḥ ||
tvayā nisṛṣṭaiḥ puruṣair āptakṛdbhir; jale sarvān majjayatīti naḥ śrutam ||
sa tac chrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśād; brahmodyaṃ vai kathayitum āgato 'smi ||
kvāsau bandī yāvad enaṃ sametya; nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi ||
rājovāca
āśaṃsase bandinaṃ tvaṃ vijetum; avijñātvā vākyabalaṃ parasya ||
vijñātavīryaiḥ śakyam evaṃ pravaktuṃ; dṛṣṭaś cāsau brāhmaṇair vādaśīlaiḥ ||
aṣṭāvakra uvāca
vivādito 'sau na hi mādṛśair hi; siṃhīkṛtas tena vadaty abhītaḥ ||
sametya māṃ nihataḥ śeṣyate 'dya; mārge bhagnaṃ śakaṭam ivābalākṣam ||
rājovāca
ṣaṇṇābher dvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ ||
yas triṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ ||
aṣṭāvakra uvāca
caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi ||
tat triṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati ||
rājovāca
vaḍave iva saṃyukte śyenapāte divaukasām ||
kas tayor garbham ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca kam ||
aṣṭāvakra uvāca
mā sma te te gṛhe rājañ śātravāṇām api dhruvam ||
vātasārathir ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca tam ||
rājovāca
kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati ||
kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate ||
aṣṭāvakra uvāca
matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati ||
aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate ||
rājovāca
na tvā manye mānuṣaṃ devasattvaṃ; na tvaṃ bālaḥ sthaviras tvaṃ mato me ||
na te tulyo vidyate vākpralāpe; tasmād dvāraṃ vitarāmy eṣa bandī ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अष्टावक्र उवाच भो भो राजञ् जनकानां वरिष्ठ; सभाज्यस् त्वं त्वयि सर्वं समृद्धम् ॥ त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां; ययातिर् एको नृपतिर् वा पुरस्तात् ॥ विद्वान् बन्दी वेदविदो निगृह्य; वादे भग्नान् अप्रतिशङ्कमानः ॥ त्वया निसृष्टैः पुरुषैर् आप्तकृद्भिर्; जले सर्वान् मज्जयतीति नः श्रुतम् ॥ स तच् छ्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशाद्; ब्रह्मोद्यं वै कथयितुम् आगतो ऽस्मि ॥ क्वासौ बन्दी यावद् एनं समेत्य; नक्षत्राणीव सविता नाशयामि ॥ राजोवाच आशंससे बन्दिनं त्वं विजेतुम्; अविज्ञात्वा वाक्यबलं परस्य ॥ विज्ञातवीर्यैः शक्यम् एवं प्रवक्तुं; दृष्टश् चासौ ब्राह्मणैर् वादशीलैः ॥ अष्टावक्र उवाच विवादितो ऽसौ न हि मादृशैर् हि; सिंहीकृतस् तेन वदत्य् अभीतः ॥ समेत्य मां निहतः शेष्यते ऽद्य; मार्गे भग्नं शकटम् इवाबलाक्षम् ॥ राजोवाच षण्णाभेर् द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः ॥ यस् त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः ॥ अष्टावक्र उवाच चतुर्विंशतिपर्व त्वां षण्णाभि द्वादशप्रधि ॥ तत् त्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति ॥ राजोवाच वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् ॥ कस् तयोर् गर्भम् आधत्ते गर्भं सुषुवतुश् च कम् ॥ अष्टावक्र उवाच मा स्म ते ते गृहे राजञ् शात्रवाणाम् अपि ध्रुवम् ॥ वातसारथिर् आधत्ते गर्भं सुषुवतुश् च तम् ॥ राजोवाच किं स्वित् सुप्तं न निमिषति किं स्विज् जातं न चोपति ॥ कस्य स्विद् धृदयं नास्ति किं स्विद् वेगेन वर्धते ॥ अष्टावक्र उवाच मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्य् अण्डं जातं न चोपति ॥ अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ राजोवाच न त्वा मन्ये मानुषं देवसत्त्वं; न त्वं बालः स्थविरस् त्वं मतो मे ॥ न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे; तस्माद् द्वारं वितराम्य् एष बन्दी ॥aṣṭāvakra uvāca bho bho rājañ janakānāṃ variṣṭha; sabhājyas tvaṃ tvayi sarvaṃ samṛddham || tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ; yayātir eko nṛpatir vā purastāt || vidvān bandī vedavido nigṛhya; vāde bhagnān apratiśaṅkamānaḥ || tvayā nisṛṣṭaiḥ puruṣair āptakṛdbhir; jale sarvān majjayatīti naḥ śrutam || sa tac chrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśād; brahmodyaṃ vai kathayitum āgato 'smi || kvāsau bandī yāvad enaṃ sametya; nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi || rājovāca āśaṃsase bandinaṃ tvaṃ vijetum; avijñātvā vākyabalaṃ parasya || vijñātavīryaiḥ śakyam evaṃ pravaktuṃ; dṛṣṭaś cāsau brāhmaṇair vādaśīlaiḥ || aṣṭāvakra uvāca vivādito 'sau na hi mādṛśair hi; siṃhīkṛtas tena vadaty abhītaḥ || sametya māṃ nihataḥ śeṣyate 'dya; mārge bhagnaṃ śakaṭam ivābalākṣam || rājovāca ṣaṇṇābher dvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ || yas triṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ || aṣṭāvakra uvāca caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi || tat triṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati || rājovāca vaḍave iva saṃyukte śyenapāte divaukasām || kas tayor garbham ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca kam || aṣṭāvakra uvāca mā sma te te gṛhe rājañ śātravāṇām api dhruvam || vātasārathir ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca tam || rājovāca kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati || kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate || aṣṭāvakra uvāca matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati || aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate || rājovāca na tvā manye mānuṣaṃ devasattvaṃ; na tvaṃ bālaḥ sthaviras tvaṃ mato me || na te tulyo vidyate vākpralāpe; tasmād dvāraṃ vitarāmy eṣa bandī ||Аштавакра обращается к Джанаке, лучшему из Джанаков: он достоин почтения, всё у него процветает; он совершитель жертвенных дел, как прежде один царь Яяти; он слышал, что учёный Банди, победив знатоков Веды в споре, без опасения топит всех в воде посланными царём людьми; услышав это от брахманов, он пришёл говорить брахмодью; где Банди, чтобы встретившись, он уничтожил его как Савитар звёзды; царь говорит, что Аштавакра надеется победить Банди, не зная силы его речи, а так могут говорить только познавшие мощь; Аштавакра отвечает, что Банди не спорил с такими, как он, потому и говорит бесстрашно, как ставший львом, а встретившись с ним, будет лежать поверженным, как повозка со сломанной осью; царь задаёт загадки о колесе с шестью ступицами, двенадцатью осями, двадцатью четырьмя суставами и тремястами шестьюдесятью спицами, затем о двух кобылицах, соединённых при падении сокола богов, затем о том, что спит и не моргает, что родилось и не движется, у чего нет сердца и что растёт скоростью; Аштавакра отвечает: колесо года с двадцатью четырьмя суставами, шестью ступицами, двенадцатью ободьями и тремястами шестьюдесятью спицами пусть всегда защищает царя; в двух кобылицах пусть такого не будет даже в доме врагов, зародыш кладёт тот, чей возница ветер, и они рождают его; рыба спит и не моргает, яйцо родилось и не движется, у камня нет сердца, река растёт скоростью; царь говорит, что не считает его человеком, но божественным существом, не мальчиком, а старцем, и нет равного ему в речевой игре, поэтому дверь открыта и вот Банди.

Translation

Аштавакра сказал: «О царь, лучший из Джанаков, ты достоин почтения; всё у тебя процветает. Ты — совершитель жертвенных дел, как некогда один царь Яяти. Мы слышали: учёный Банди, победив знатоков Веды в споре, без опасения топит всех побеждённых в воде через верных людей, посланных тобой. Услышав это от брахманов, я пришёл говорить брахмодью. Где этот Банди? Встретившись с ним, я уничтожу его, как Савитар — звёзды». Царь сказал: «Ты надеешься победить Банди, не зная силы чужой речи. Так могут говорить только те, кто познал мощь противника; его видели брахманы, привыкшие к спору». Аштавакра сказал: «Он не спорил с такими, как я, потому и говорит бесстрашно, будто стал львом. Встретившись со мной, он сегодня будет лежать поверженный, как повозка со сломанной осью на дороге». Царь сказал: «Кто знает смысл колеса с шестью ступицами, двенадцатью осями, двадцатью четырьмя суставами и тремястами шестьюдесятью спицами, тот — высший поэт». Аштавакра сказал: «Пусть это колесо с двадцатью четырьмя суставами, шестью ступицами, двенадцатью ободьями и тремястами шестьюдесятью спицами всегда защищает тебя в своём движении». Царь сказал: «Две кобылицы словно соединены при падении сокола небожителей: кто кладёт в них зародыш, и кого они рождают?» Аштавакра сказал: «Да не будет этого в твоём доме, царь, даже у врагов. Тот, чей возница ветер, кладёт зародыш, и они рождают его». Царь сказал: «Что спит и не моргает? Что родилось и не движется? У чего нет сердца? Что растёт скоростью?» Аштавакра сказал: «Рыба спит и не моргает; яйцо родилось и не движется; у камня нет сердца; река растёт скоростью». Царь сказал: «Я не считаю тебя человеком: ты божественное существо. Ты не мальчик; я считаю тебя старцем. В речевой игре нет тебе равного. Поэтому я открываю дверь: вот Банди».

Commentary

Джанака испытывает не память Аштавакры, а его способность видеть структуру мира: год, дождь, жизнь, река. Знание отвечает на загадку не украшением, а точным соответствием.

Version

00847ecc78f5 · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC