Mahabharata 3.134.1-6

Devanāgarī

अष्टावक्र उवाच
अत्रोग्रसेनसमितेषु राजन्; समागतेष्व् अप्रतिमेषु राजसु ॥
न वै विवित्सान्तरम् अस्ति वादिनां; महाजले हंसनिनादिनाम् इव ॥
न मे ऽद्य वक्ष्यस्य् अतिवादिमानिन्; ग्लहं प्रपन्नः सरिताम् इवागमः ॥
हुताशनस्येव समिद्धतेजसः; स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन् ॥
बन्द्य् उवाच
व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोधय; आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम् ॥
पदाहतस्येव शिरो ऽभिहत्य; नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन् निबोध ॥
यो वै दर्पात् संहननोपपन्नः; सुदुर्बलः पर्वतम् आविहन्ति ॥
तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्यते; न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः ॥
सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः ॥
निकृष्टभूता राजानो वत्सा अनदुहो यथा ॥
लोमश उवाच
अष्टावक्रः समितौ गर्जमानो; जातक्रोधो बन्दिनम् आह राजन् ॥
उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि; वाक्यस्य चाप्य् उत्तरं ते ब्रवीमि ॥

Transliteration (IAST)

aṣṭāvakra uvāca
atrograsenasamiteṣu rājan; samāgateṣv apratimeṣu rājasu ||
na vai vivitsāntaram asti vādināṃ; mahājale haṃsaninādinām iva ||
na me 'dya vakṣyasy ativādimānin; glahaṃ prapannaḥ saritām ivāgamaḥ ||
hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ; sthiro bhavasveha mamādya bandin ||
bandy uvāca
vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodhaya; āśīviṣaṃ sṛkkiṇī lelihānam ||
padāhatasyeva śiro 'bhihatya; nādaṣṭo vai mokṣyase tan nibodha ||
yo vai darpāt saṃhananopapannaḥ; sudurbalaḥ parvatam āvihanti ||
tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryate; na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ ||
sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ ||
nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā anaduho yathā ||
lomaśa uvāca
aṣṭāvakraḥ samitau garjamāno; jātakrodho bandinam āha rājan ||
ukte vākye cottaraṃ me bravīhi; vākyasya cāpy uttaraṃ te bravīmi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अष्टावक्र उवाच अत्रोग्रसेनसमितेषु राजन्; समागतेष्व् अप्रतिमेषु राजसु ॥ न वै विवित्सान्तरम् अस्ति वादिनां; महाजले हंसनिनादिनाम् इव ॥ न मे ऽद्य वक्ष्यस्य् अतिवादिमानिन्; ग्लहं प्रपन्नः सरिताम् इवागमः ॥ हुताशनस्येव समिद्धतेजसः; स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन् ॥ बन्द्य् उवाच व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोधय; आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम् ॥ पदाहतस्येव शिरो ऽभिहत्य; नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन् निबोध ॥ यो वै दर्पात् संहननोपपन्नः; सुदुर्बलः पर्वतम् आविहन्ति ॥ तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्यते; न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः ॥ सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः ॥ निकृष्टभूता राजानो वत्सा अनदुहो यथा ॥ लोमश उवाच अष्टावक्रः समितौ गर्जमानो; जातक्रोधो बन्दिनम् आह राजन् ॥ उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि; वाक्यस्य चाप्य् उत्तरं ते ब्रवीमि ॥aṣṭāvakra uvāca atrograsenasamiteṣu rājan; samāgateṣv apratimeṣu rājasu || na vai vivitsāntaram asti vādināṃ; mahājale haṃsaninādinām iva || na me 'dya vakṣyasy ativādimānin; glahaṃ prapannaḥ saritām ivāgamaḥ || hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ; sthiro bhavasveha mamādya bandin || bandy uvāca vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodhaya; āśīviṣaṃ sṛkkiṇī lelihānam || padāhatasyeva śiro 'bhihatya; nādaṣṭo vai mokṣyase tan nibodha || yo vai darpāt saṃhananopapannaḥ; sudurbalaḥ parvatam āvihanti || tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryate; na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ || sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ || nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā anaduho yathā || lomaśa uvāca aṣṭāvakraḥ samitau garjamāno; jātakrodho bandinam āha rājan || ukte vākye cottaraṃ me bravīhi; vākyasya cāpy uttaraṃ te bravīmi ||Аштавакра говорит, что здесь, среди собраний могучих войск, среди несравненных царей, для спорщиков не осталось промежутка, как для гусиного крика на большой воде; Банди, считающий себя великим спорщиком, сегодня не превзойдёт его речью, попав в устье рек как поток, и должен стоять твёрдо перед его разгоревшимся огненным сиянием; Банди отвечает, чтобы не будили лежащего тигра и змею, облизывающую губы: ударенный ногой по голове, оскорбитель не уйдёт неукушенным; тот, кто из гордости, сам очень слабый, ударяет гору, разбивает свою руку с ногтями, а у горы не видно раны; все цари для майтхильского царя низки, как горы перед Майнакой, как телята перед быком; Ломаша говорит, что Аштавакра, рыча в собрании и разгневавшись, сказал Банди: отвечай на моё слово, и я отвечу на твоё.

Translation

Аштавакра сказал: «Здесь, царь, в собраниях могучих войск, среди несравненных царей, для спорщиков не осталось свободного места, как для крика гусей на большой воде. Банди, считающий себя чрезмерным спорщиком, сегодня ты не превзойдёшь меня речью: ты попал в устье рек, как поток. Стой твёрдо передо мной, перед разгоревшимся сиянием огня». Банди сказал: «Не буди лежащего тигра, не буди ядовитую змею, облизывающую губы. Узнай: ударив её ногой по голове, ты не уйдёшь неукушенным. Тот, кто из гордости, сам будучи очень слабым, ударяет гору, разбивает свою руку вместе с ногтями; а у скалы не видно раны. Все цари перед царём Митхилы низки, как горы перед Майнакой, как телята перед быком». Ломаша сказал: «Аштавакра, рыча в собрании, разгневался и сказал Банди: “На сказанное мной слово отвечай; и я отвечу на твоё слово”».

Commentary

Спор начинается с угроз и образов силы, но Аштавакра возвращает его к правилу ответа. Знание не нуждается в шуме: оно требует последовательности и ясной меры.

Version

6d12e5c9ec17 · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC