Mahabharata 3.134.7-22

Devanāgarī

बन्द्य् उवाच
एक एवाग्निर् बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यः सर्वम् इदं प्रभासते ॥
एको वीरो देवराजो निहन्ता; यमः पितॄणाम् ईश्वरश् चैक एव ॥
अष्टावक्र उवाच
द्वाव् इन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ; द्वौ देवर्षी नारदः पर्वतश् च ॥
द्वाव् अश्विनौ द्वे च रथस्य चक्रे; भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा ॥
बन्द्य् उवाच
त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं; त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति ॥
अध्वर्यवस् त्रिषवणानि तन्वते; त्रयो लोकास् त्रीणि ज्योतींषि चाहुः ॥
अष्टावक्र उवाच
चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं; चत्वारो युक्ता यज्ञम् इमं वहन्ति ॥
दिशश् चतस्रश् चतुरश् च वर्णाश्; चतुष्पदा गौर् अपि शश्वद् उक्ता ॥
बन्द्य् उवाच
पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्तिर्; यज्ञाः पञ्चैवाप्य् अथ पञ्चेन्द्रियाणि ॥
दृष्टा वेदे पञ्चचूडाश् च पञ्च; लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम् ॥
अष्टावक्र उवाच
षडाधाने दक्षिणाम् आहुर् एके; षड् एवेमे ऋतवः कालचक्रम् ॥
षड् इन्द्रियाण्य् उत षट् कृत्तिकाश् च; षट् साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः ॥
बन्द्य् उवाच
सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः; सप्त छन्दांसि क्रतुम् एकं वहन्ति ॥
सप्तर्षयः सप्त चाप्य् अर्हणानि; सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा ॥
अष्टावक्र उवाच
अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति; तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती ॥
अष्टौ वसूञ् शुश्रुम देवतासु; यूपश् चाष्टास्रिर् विहितः सर्वयज्ञः ॥
बन्द्य् उवाच
नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां; तथा प्राहुर् नवयोगं विषर्गम् ॥
नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा; नवयोगो गणनाम् एति शश्वत् ॥
अष्टावक्र उवाच
दशा दशोक्ताः पुरुषस्य लोके; सहस्रम् आहुर् दश पूर्णं शतानि ॥
दशैव मासान् बिभ्रति गर्भवत्यो; दशेरका दश दाशा दशार्णाः ॥
बन्द्य् उवाच
एकादशैकादशिनः पशूनाम्; एकादशैवात्र भवन्ति यूपाः ॥
एकादश प्राणभृतां विकारा; एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः ॥
अष्टावक्र उवाच
संवत्सरं द्वादश मासम् आहुर्; जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि ॥
द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो; द्वादशादित्यान् कथयन्तीह विप्राः ॥
बन्द्य् उवाच
त्रयोदशी तिथिर् उक्ता महोग्रा; त्रयोदशद्वीपवती मही च ॥
लोमश उवाच
एतावद् उक्त्वा विरराम बन्दी; श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः ॥
त्रयोदशाहानि ससार केशी; त्रयोदशादीन्य् अतिच्छन्दांसि चाहुः ॥
ततो महान् उदतिष्ठन् निनादस्; तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य ॥
अधोमुखं ध्यानपरं तदानीम्; अष्टावक्रं चाप्य् उदीर्यन्तम् एव ॥
तस्मिंस् तथा संकुले वर्तमाने; स्फीते यज्ञे जनकस्याथ राज्ञः ॥
अष्टावक्रं पूजयन्तो ऽभ्युपेयुर्; विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः ॥

Transliteration (IAST)

bandy uvāca
eka evāgnir bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryaḥ sarvam idaṃ prabhāsate ||
eko vīro devarājo nihantā; yamaḥ pitṝṇām īśvaraś caika eva ||
aṣṭāvakra uvāca
dvāv indrāgnī carato vai sakhāyau; dvau devarṣī nāradaḥ parvataś ca ||
dvāv aśvinau dve ca rathasya cakre; bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā ||
bandy uvāca
triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ; trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti ||
adhvaryavas triṣavaṇāni tanvate; trayo lokās trīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ ||
aṣṭāvakra uvāca
catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ; catvāro yuktā yajñam imaṃ vahanti ||
diśaś catasraś caturaś ca varṇāś; catuṣpadā gaur api śaśvad uktā ||
bandy uvāca
pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅktir; yajñāḥ pañcaivāpy atha pañcendriyāṇi ||
dṛṣṭā vede pañcacūḍāś ca pañca; loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam ||
aṣṭāvakra uvāca
ṣaḍādhāne dakṣiṇām āhur eke; ṣaḍ eveme ṛtavaḥ kālacakram ||
ṣaḍ indriyāṇy uta ṣaṭ kṛttikāś ca; ṣaṭ sādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ ||
bandy uvāca
sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ; sapta chandāṃsi kratum ekaṃ vahanti ||
saptarṣayaḥ sapta cāpy arhaṇāni; saptatantrī prathitā caiva vīṇā ||
aṣṭāvakra uvāca
aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti; tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī ||
aṣṭau vasūñ śuśruma devatāsu; yūpaś cāṣṭāsrir vihitaḥ sarvayajñaḥ ||
bandy uvāca
navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ; tathā prāhur navayogaṃ viṣargam ||
navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā; navayogo gaṇanām eti śaśvat ||
aṣṭāvakra uvāca
daśā daśoktāḥ puruṣasya loke; sahasram āhur daśa pūrṇaṃ śatāni ||
daśaiva māsān bibhrati garbhavatyo; daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ ||
bandy uvāca
ekādaśaikādaśinaḥ paśūnām; ekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ ||
ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā; ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ ||
aṣṭāvakra uvāca
saṃvatsaraṃ dvādaśa māsam āhur; jagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi ||
dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto; dvādaśādityān kathayantīha viprāḥ ||
bandy uvāca
trayodaśī tithir uktā mahogrā; trayodaśadvīpavatī mahī ca ||
lomaśa uvāca
etāvad uktvā virarāma bandī; ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ ||
trayodaśāhāni sasāra keśī; trayodaśādīny aticchandāṃsi cāhuḥ ||
tato mahān udatiṣṭhan ninādas; tūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya ||
adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānīm; aṣṭāvakraṃ cāpy udīryantam eva ||
tasmiṃs tathā saṃkule vartamāne; sphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ ||
aṣṭāvakraṃ pūjayanto 'bhyupeyur; viprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बन्द्य् उवाच एक एवाग्निर् बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यः सर्वम् इदं प्रभासते ॥ एको वीरो देवराजो निहन्ता; यमः पितॄणाम् ईश्वरश् चैक एव ॥ अष्टावक्र उवाच द्वाव् इन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ; द्वौ देवर्षी नारदः पर्वतश् च ॥ द्वाव् अश्विनौ द्वे च रथस्य चक्रे; भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा ॥ बन्द्य् उवाच त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं; त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति ॥ अध्वर्यवस् त्रिषवणानि तन्वते; त्रयो लोकास् त्रीणि ज्योतींषि चाहुः ॥ अष्टावक्र उवाच चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं; चत्वारो युक्ता यज्ञम् इमं वहन्ति ॥ दिशश् चतस्रश् चतुरश् च वर्णाश्; चतुष्पदा गौर् अपि शश्वद् उक्ता ॥ बन्द्य् उवाच पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्तिर्; यज्ञाः पञ्चैवाप्य् अथ पञ्चेन्द्रियाणि ॥ दृष्टा वेदे पञ्चचूडाश् च पञ्च; लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम् ॥ अष्टावक्र उवाच षडाधाने दक्षिणाम् आहुर् एके; षड् एवेमे ऋतवः कालचक्रम् ॥ षड् इन्द्रियाण्य् उत षट् कृत्तिकाश् च; षट् साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः ॥ बन्द्य् उवाच सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः; सप्त छन्दांसि क्रतुम् एकं वहन्ति ॥ सप्तर्षयः सप्त चाप्य् अर्हणानि; सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा ॥ अष्टावक्र उवाच अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति; तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती ॥ अष्टौ वसूञ् शुश्रुम देवतासु; यूपश् चाष्टास्रिर् विहितः सर्वयज्ञः ॥ बन्द्य् उवाच नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां; तथा प्राहुर् नवयोगं विषर्गम् ॥ नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा; नवयोगो गणनाम् एति शश्वत् ॥ अष्टावक्र उवाच दशा दशोक्ताः पुरुषस्य लोके; सहस्रम् आहुर् दश पूर्णं शतानि ॥ दशैव मासान् बिभ्रति गर्भवत्यो; दशेरका दश दाशा दशार्णाः ॥ बन्द्य् उवाच एकादशैकादशिनः पशूनाम्; एकादशैवात्र भवन्ति यूपाः ॥ एकादश प्राणभृतां विकारा; एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः ॥ अष्टावक्र उवाच संवत्सरं द्वादश मासम् आहुर्; जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि ॥ द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो; द्वादशादित्यान् कथयन्तीह विप्राः ॥ बन्द्य् उवाच त्रयोदशी तिथिर् उक्ता महोग्रा; त्रयोदशद्वीपवती मही च ॥ लोमश उवाच एतावद् उक्त्वा विरराम बन्दी; श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः ॥ त्रयोदशाहानि ससार केशी; त्रयोदशादीन्य् अतिच्छन्दांसि चाहुः ॥ ततो महान् उदतिष्ठन् निनादस्; तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य ॥ अधोमुखं ध्यानपरं तदानीम्; अष्टावक्रं चाप्य् उदीर्यन्तम् एव ॥ तस्मिंस् तथा संकुले वर्तमाने; स्फीते यज्ञे जनकस्याथ राज्ञः ॥ अष्टावक्रं पूजयन्तो ऽभ्युपेयुर्; विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः ॥bandy uvāca eka evāgnir bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryaḥ sarvam idaṃ prabhāsate || eko vīro devarājo nihantā; yamaḥ pitṝṇām īśvaraś caika eva || aṣṭāvakra uvāca dvāv indrāgnī carato vai sakhāyau; dvau devarṣī nāradaḥ parvataś ca || dvāv aśvinau dve ca rathasya cakre; bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā || bandy uvāca triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ; trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti || adhvaryavas triṣavaṇāni tanvate; trayo lokās trīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ || aṣṭāvakra uvāca catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ; catvāro yuktā yajñam imaṃ vahanti || diśaś catasraś caturaś ca varṇāś; catuṣpadā gaur api śaśvad uktā || bandy uvāca pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅktir; yajñāḥ pañcaivāpy atha pañcendriyāṇi || dṛṣṭā vede pañcacūḍāś ca pañca; loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam || aṣṭāvakra uvāca ṣaḍādhāne dakṣiṇām āhur eke; ṣaḍ eveme ṛtavaḥ kālacakram || ṣaḍ indriyāṇy uta ṣaṭ kṛttikāś ca; ṣaṭ sādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ || bandy uvāca sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ; sapta chandāṃsi kratum ekaṃ vahanti || saptarṣayaḥ sapta cāpy arhaṇāni; saptatantrī prathitā caiva vīṇā || aṣṭāvakra uvāca aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti; tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī || aṣṭau vasūñ śuśruma devatāsu; yūpaś cāṣṭāsrir vihitaḥ sarvayajñaḥ || bandy uvāca navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ; tathā prāhur navayogaṃ viṣargam || navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā; navayogo gaṇanām eti śaśvat || aṣṭāvakra uvāca daśā daśoktāḥ puruṣasya loke; sahasram āhur daśa pūrṇaṃ śatāni || daśaiva māsān bibhrati garbhavatyo; daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ || bandy uvāca ekādaśaikādaśinaḥ paśūnām; ekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ || ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā; ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ || aṣṭāvakra uvāca saṃvatsaraṃ dvādaśa māsam āhur; jagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi || dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto; dvādaśādityān kathayantīha viprāḥ || bandy uvāca trayodaśī tithir uktā mahogrā; trayodaśadvīpavatī mahī ca || lomaśa uvāca etāvad uktvā virarāma bandī; ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ || trayodaśāhāni sasāra keśī; trayodaśādīny aticchandāṃsi cāhuḥ || tato mahān udatiṣṭhan ninādas; tūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya || adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānīm; aṣṭāvakraṃ cāpy udīryantam eva || tasmiṃs tathā saṃkule vartamāne; sphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ || aṣṭāvakraṃ pūjayanto 'bhyupeyur; viprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ ||Банди начинает счёт: один Агни разгорается многими способами, одно солнце освещает всё, один герой царь богов уничтожитель, Яма один владыка предков; Аштавакра отвечает двойкой: Индра и Агни два друга, два девариши Нарада и Парвата, два Ашвина, два колеса колесницы, двое муж и жена установлены Создателем; Банди говорит о тройке: трижды рождается это потомство действием, трое запряжённых везут ваджапею, адхварью простирают три саваны, три мира и три светила; Аштавакра говорит о четвёрке: четырёхчастное жилище брахманов, четверо запряжённых несут жертву, четыре стороны, четыре варны, корова постоянно названа четвероногой; Банди говорит о пятёрке: пять огней, пятистопная панкти, пять жертв, пять чувств, пять чуда в Веде, знаменитая святая Пятиречье; Аштавакра говорит о шести: в шести закладках некоторые называют дакшину, шесть сезонов — колесо времени, шесть чувств, шесть Криттик, шесть садьяск в Ведах; Банди говорит о семи домашних и семи диких животных, семи размерах, несущих одну жертву, семи риши, семи почитаниях и семиструнной вине; Аштавакра говорит о восьми шанах в шатамане, восьминогом шарабхе, убивающем льва, восьми Васу и восьмигранном жертвенном столбе; Банди говорит о девяти самидхеньях предков, девяти йогах творения, девятисложной брихати, вечном счёте девяти; Аштавакра говорит о десяти состояниях человека, тысяче как десяти полных сотнях, десяти месяцах беременности, десяти эраках, десяти дашах и Дашарнах; Банди говорит об одиннадцати животных экадашина, одиннадцати юпах, одиннадцати изменениях живых и одиннадцати Рудрах; Аштавакра говорит о годе из двенадцати месяцев, двенадцати слогах стопы джагати, двенадцатидневной пракритной жертве и двенадцати Адитьях; Банди говорит о страшной тринадцатой титхи и земле с тринадцатью островами; Ломаша говорит, что Банди остановился, сказав это, а Аштавакра произнёс половину стиха: Кеши странствовал тринадцать дней, и говорят о тринадцати начальных атиччхандасах; поднялся великий шум, когда сын суты замолчал и опустил лицо в созерцании, а Аштавакра продолжал говорить; все брахманы с радостью и сложенными ладонями подошли почтить Аштавакру.

Translation

Банди сказал: «Один только Агни разгорается многими способами; одно солнце освещает всё это. Один герой, царь богов, губитель; и Яма, владыка предков, тоже один». Аштавакра сказал: «Двое, Индра и Агни, ходят как друзья; двое девариши — Нарада и Парвата. Двое Ашвинов, два колеса у колесницы; двое, жена и муж, установлены Создателем». Банди сказал: «Трижды это потомство рождается через действие; трое запряжённых везут ваджапею. Адхварью простирают три саваны; называют три мира и три светила». Аштавакра сказал: «Четверица — жилище брахманов; четверо запряжённых несут эту жертву. Четыре стороны и четыре варны; корова всегда называется четвероногой». Банди сказал: «Пять огней и пятистопная панкти; пять жертв, а также пять чувств. В Веде видны пять чуда, и в мире славится святое Пятиречье». Аштавакра сказал: «В шести закладках некоторые называют дакшину; шесть этих сезонов — колесо времени. Шесть чувств, шесть Криттик; шесть садьяск видны во всех Ведах». Банди сказал: «Семь домашних животных и семь диких; семь размеров несут одну жертву. Семь риши, семь почитаний; и знаменита семиструнная вина». Аштавакра сказал: «Восемь шан несут шатаману; также восьминогий шарабха убивает льва. Мы слышали о восьми Васу среди богов; восьмигранный жертвенный столб установлен во всякой жертве». Банди сказал: «Девять самидхений названы у предков; также говорят о девяти йогах творения. Девятисложной предписана брихати; девять постоянно входят в счёт». Аштавакра сказал: «В мире названы десять состояний человека; тысяча, говорят, — это десять полных сотен. Десять месяцев носят беременные; есть десять эрак, десять даш и Дашарны». Банди сказал: «Одиннадцать — животные экадашина; одиннадцать здесь бывает жертвенных столбов. Одиннадцать изменений у живых существ; одиннадцать Рудр названы среди богов на небе». Аштавакра сказал: «Год называют двенадцатимесячным; у стопы джагати двенадцать слогов. Пракритная жертва названа двенадцатидневной; здесь випры говорят о двенадцати Адитьях». Банди сказал: «Тринадцатая титхи названа очень грозной; и земля имеет тринадцать островов». Ломаша сказал: «Сказав только это, Банди остановился; половину стиха произнёс Аштавакра: “Кеши странствовал тринадцать дней; и говорят о тринадцати начальных атиччхандасах”. Тогда поднялся великий шум, когда сын суты умолк, опустил лицо и погрузился в раздумье, а Аштавакра продолжал говорить. В этом многолюдном собрании, на великой жертве царя Джанаки, все брахманы, почитая Аштавакру, радостные, со сложенными ладонями подошли к нему».

Commentary

Числовой спор показывает память, ритм и космический порядок. Банди спотыкается там, где Аштавакра продолжает видеть связь чисел с жертвой, временем и Ведой.

Version

c7cb4097ff5c · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC