Mahabharata 3.134.23-39

Devanāgarī

अष्टावक्र उवाच
अनेन वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो; वादे जित्वा सलिले मज्जिताः किल ॥
तान् एव धर्मान् अयम् अद्य बन्दी; प्राप्नोतु गृह्याप्सु निमज्जयैनम् ॥
बन्द्य् उवाच
अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञस्; तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै ॥
सत्रेण ते जनक तुल्यकालं; तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः ॥
एते सर्वे वरुणस्योत यज्ञं; द्रष्टुं गता इह आयान्ति भूयः ॥
अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं; यस्य हेतोर् जनितारं समेष्ये ॥
अष्टावक्र उवाच
विप्राः समुद्राम्भसि मज्जितास् ते; वाचा जिता मेधया आविदानाः ॥
तां मेधया वाचम् अथोज्जहार; यथा वाचम् अवचिन्वन्ति सन्तः ॥
अग्निर् दहञ् जातवेदाः सतां गृहान्; विसर्जयंस् तेजसा न स्म धाक्षीत् ॥
बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु; तथा वाचम् अवचिन्वन्ति सन्तः ॥
श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि; उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति ॥
हस्तीव त्वं जनक वितुद्यमानो; न मामिकां वाचम् इमां शृणोषि ॥
जनक उवाच
शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपाम्; अमानुषीं दिव्यरूपो ऽसि साक्षात् ॥
अजैषीर् यद् बन्दिनं त्वं विवादे; निसृष्ट एष तव कामो ऽद्य बन्दी ॥
अष्टावक्र उवाच
नानेन जीवता कश् चिद् अर्थो मे बन्दिना नृप ॥
पिता यद्य् अस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये ॥
बन्द्य् उवाच
अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो; न मे भयं सलिले मज्जितस्य ॥
इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यते ऽयम्; अष्टावक्रश् चिरनष्टं कहोडम् ॥
लोमश उवाच
ततस् ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना ॥
उदतिष्ठन्त ते सर्वे जनकस्य समीपतः ॥
कहोड उवाच
इत्यर्थम् इच्छन्ति सुताञ् जना जनक कर्मणा ॥
यद् अहं नाशकं कर्तुं तत् पुत्रः कृतवान् मम ॥
उताबलस्य बलवान् उत बालस्य पण्डितः ॥
उत वाविदुषो विद्वान् पुत्रो जनक जायते ॥
बन्द्य् उवाच
शितेन ते परशुना स्वयम् एवान्तको नृप ॥
शिरांस्य् अपाहरत्व् आजौ रिपूणां भद्रम् अस्तु ते ॥
महद् उक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं; सम्यक् सोमः पीयते चात्र सत्रे ॥
शुचीन् भागान् प्रतिजगृहुश् च हृष्टाः; साक्षाद् देवा जनकस्येह यज्ञे ॥
लोमश उवाच
समुत्थितेष्व् अथ सर्वेषु राजन्; विप्रेषु तेष्व् अधिकं सुप्रभेषु ॥
अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा; विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी ॥
अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा; संपूजितो ब्राह्मणैस् तैर् यथावत् ॥
प्रत्याजगामाश्रमम् एव चाग्र्यं; जित्वा बन्दिं सहितो मातुलेन ॥
अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस् त्वं; सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः ॥
पुण्यान्य् अन्यानि शुचिकर्मैकभक्तिर्; मया सार्धं चरितास्य् आजमीढ ॥

Transliteration (IAST)

aṣṭāvakra uvāca
anena vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso; vāde jitvā salile majjitāḥ kila ||
tān eva dharmān ayam adya bandī; prāpnotu gṛhyāpsu nimajjayainam ||
bandy uvāca
ahaṃ putro varuṇasyota rājñas; tatrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai ||
satreṇa te janaka tulyakālaṃ; tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ ||
ete sarve varuṇasyota yajñaṃ; draṣṭuṃ gatā iha āyānti bhūyaḥ ||
aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ; yasya hetor janitāraṃ sameṣye ||
aṣṭāvakra uvāca
viprāḥ samudrāmbhasi majjitās te; vācā jitā medhayā āvidānāḥ ||
tāṃ medhayā vācam athojjahāra; yathā vācam avacinvanti santaḥ ||
agnir dahañ jātavedāḥ satāṃ gṛhān; visarjayaṃs tejasā na sma dhākṣīt ||
bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu; tathā vācam avacinvanti santaḥ ||
śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi; utāho tvāṃ stutayo mādayanti ||
hastīva tvaṃ janaka vitudyamāno; na māmikāṃ vācam imāṃ śṛṇoṣi ||
janaka uvāca
śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpām; amānuṣīṃ divyarūpo 'si sākṣāt ||
ajaiṣīr yad bandinaṃ tvaṃ vivāde; nisṛṣṭa eṣa tava kāmo 'dya bandī ||
aṣṭāvakra uvāca
nānena jīvatā kaś cid artho me bandinā nṛpa ||
pitā yady asya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye ||
bandy uvāca
ahaṃ putro varuṇasyota rājño; na me bhayaṃ salile majjitasya ||
imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate 'yam; aṣṭāvakraś ciranaṣṭaṃ kahoḍam ||
lomaśa uvāca
tatas te pūjitā viprā varuṇena mahātmanā ||
udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ ||
kahoḍa uvāca
ityartham icchanti sutāñ janā janaka karmaṇā ||
yad ahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tat putraḥ kṛtavān mama ||
utābalasya balavān uta bālasya paṇḍitaḥ ||
uta vāviduṣo vidvān putro janaka jāyate ||
bandy uvāca
śitena te paraśunā svayam evāntako nṛpa ||
śirāṃsy apāharatv ājau ripūṇāṃ bhadram astu te ||
mahad ukthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ; samyak somaḥ pīyate cātra satre ||
śucīn bhāgān pratijagṛhuś ca hṛṣṭāḥ; sākṣād devā janakasyeha yajñe ||
lomaśa uvāca
samutthiteṣv atha sarveṣu rājan; vipreṣu teṣv adhikaṃ suprabheṣu ||
anujñāto janakenātha rājñā; viveśa toyaṃ sāgarasyota bandī ||
aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā; saṃpūjito brāhmaṇais tair yathāvat ||
pratyājagāmāśramam eva cāgryaṃ; jitvā bandiṃ sahito mātulena ||
atra kaunteya sahito bhrātṛbhis tvaṃ; sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ ||
puṇyāny anyāni śucikarmaikabhaktir; mayā sārdhaṃ caritāsy ājamīḍha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अष्टावक्र उवाच अनेन वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो; वादे जित्वा सलिले मज्जिताः किल ॥ तान् एव धर्मान् अयम् अद्य बन्दी; प्राप्नोतु गृह्याप्सु निमज्जयैनम् ॥ बन्द्य् उवाच अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञस्; तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै ॥ सत्रेण ते जनक तुल्यकालं; तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः ॥ एते सर्वे वरुणस्योत यज्ञं; द्रष्टुं गता इह आयान्ति भूयः ॥ अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं; यस्य हेतोर् जनितारं समेष्ये ॥ अष्टावक्र उवाच विप्राः समुद्राम्भसि मज्जितास् ते; वाचा जिता मेधया आविदानाः ॥ तां मेधया वाचम् अथोज्जहार; यथा वाचम् अवचिन्वन्ति सन्तः ॥ अग्निर् दहञ् जातवेदाः सतां गृहान्; विसर्जयंस् तेजसा न स्म धाक्षीत् ॥ बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु; तथा वाचम् अवचिन्वन्ति सन्तः ॥ श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि; उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति ॥ हस्तीव त्वं जनक वितुद्यमानो; न मामिकां वाचम् इमां शृणोषि ॥ जनक उवाच शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपाम्; अमानुषीं दिव्यरूपो ऽसि साक्षात् ॥ अजैषीर् यद् बन्दिनं त्वं विवादे; निसृष्ट एष तव कामो ऽद्य बन्दी ॥ अष्टावक्र उवाच नानेन जीवता कश् चिद् अर्थो मे बन्दिना नृप ॥ पिता यद्य् अस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये ॥ बन्द्य् उवाच अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो; न मे भयं सलिले मज्जितस्य ॥ इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यते ऽयम्; अष्टावक्रश् चिरनष्टं कहोडम् ॥ लोमश उवाच ततस् ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना ॥ उदतिष्ठन्त ते सर्वे जनकस्य समीपतः ॥ कहोड उवाच इत्यर्थम् इच्छन्ति सुताञ् जना जनक कर्मणा ॥ यद् अहं नाशकं कर्तुं तत् पुत्रः कृतवान् मम ॥ उताबलस्य बलवान् उत बालस्य पण्डितः ॥ उत वाविदुषो विद्वान् पुत्रो जनक जायते ॥ बन्द्य् उवाच शितेन ते परशुना स्वयम् एवान्तको नृप ॥ शिरांस्य् अपाहरत्व् आजौ रिपूणां भद्रम् अस्तु ते ॥ महद् उक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं; सम्यक् सोमः पीयते चात्र सत्रे ॥ शुचीन् भागान् प्रतिजगृहुश् च हृष्टाः; साक्षाद् देवा जनकस्येह यज्ञे ॥ लोमश उवाच समुत्थितेष्व् अथ सर्वेषु राजन्; विप्रेषु तेष्व् अधिकं सुप्रभेषु ॥ अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा; विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी ॥ अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा; संपूजितो ब्राह्मणैस् तैर् यथावत् ॥ प्रत्याजगामाश्रमम् एव चाग्र्यं; जित्वा बन्दिं सहितो मातुलेन ॥ अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस् त्वं; सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः ॥ पुण्यान्य् अन्यानि शुचिकर्मैकभक्तिर्; मया सार्धं चरितास्य् आजमीढ ॥aṣṭāvakra uvāca anena vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso; vāde jitvā salile majjitāḥ kila || tān eva dharmān ayam adya bandī; prāpnotu gṛhyāpsu nimajjayainam || bandy uvāca ahaṃ putro varuṇasyota rājñas; tatrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai || satreṇa te janaka tulyakālaṃ; tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ || ete sarve varuṇasyota yajñaṃ; draṣṭuṃ gatā iha āyānti bhūyaḥ || aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ; yasya hetor janitāraṃ sameṣye || aṣṭāvakra uvāca viprāḥ samudrāmbhasi majjitās te; vācā jitā medhayā āvidānāḥ || tāṃ medhayā vācam athojjahāra; yathā vācam avacinvanti santaḥ || agnir dahañ jātavedāḥ satāṃ gṛhān; visarjayaṃs tejasā na sma dhākṣīt || bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu; tathā vācam avacinvanti santaḥ || śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi; utāho tvāṃ stutayo mādayanti || hastīva tvaṃ janaka vitudyamāno; na māmikāṃ vācam imāṃ śṛṇoṣi || janaka uvāca śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpām; amānuṣīṃ divyarūpo 'si sākṣāt || ajaiṣīr yad bandinaṃ tvaṃ vivāde; nisṛṣṭa eṣa tava kāmo 'dya bandī || aṣṭāvakra uvāca nānena jīvatā kaś cid artho me bandinā nṛpa || pitā yady asya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye || bandy uvāca ahaṃ putro varuṇasyota rājño; na me bhayaṃ salile majjitasya || imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate 'yam; aṣṭāvakraś ciranaṣṭaṃ kahoḍam || lomaśa uvāca tatas te pūjitā viprā varuṇena mahātmanā || udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ || kahoḍa uvāca ityartham icchanti sutāñ janā janaka karmaṇā || yad ahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tat putraḥ kṛtavān mama || utābalasya balavān uta bālasya paṇḍitaḥ || uta vāviduṣo vidvān putro janaka jāyate || bandy uvāca śitena te paraśunā svayam evāntako nṛpa || śirāṃsy apāharatv ājau ripūṇāṃ bhadram astu te || mahad ukthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ; samyak somaḥ pīyate cātra satre || śucīn bhāgān pratijagṛhuś ca hṛṣṭāḥ; sākṣād devā janakasyeha yajñe || lomaśa uvāca samutthiteṣv atha sarveṣu rājan; vipreṣu teṣv adhikaṃ suprabheṣu || anujñāto janakenātha rājñā; viveśa toyaṃ sāgarasyota bandī || aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā; saṃpūjito brāhmaṇais tair yathāvat || pratyājagāmāśramam eva cāgryaṃ; jitvā bandiṃ sahito mātulena || atra kaunteya sahito bhrātṛbhis tvaṃ; sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ || puṇyāny anyāni śucikarmaikabhaktir; mayā sārdhaṃ caritāsy ājamīḍha ||Аштавакра говорит, что этот Банди, побеждая услышанных брахманов в споре, топил их в воде; пусть теперь он получит те же дхармы, схватите его и утопите; Банди отвечает, что он сын царя Варуны, у того двенадцатилетнее саттра, и на равный срок с саттрой Джанаки ради этого были отправлены лучшие дваждырождённые; все они пошли увидеть жертву Варуны и возвращаются; он почтит достойного Аштавакру, из-за которого встретит отца; Аштавакра говорит, что эти випры, утопленные в морской воде и побеждённые речью, теперь возвысили речь мудростью, как святые выбирают речь; огонь, сжигая дома добрых, не сжигает их своим сиянием; так святые выбирают речь, когда бедные дети говорят; он спрашивает Джанаку, слышит ли тот его божественную не человеческую речь или пьян от похвал, как слон от ударов; Джанака отвечает, что слышит его божественную речь и видит в нём божественный облик; поскольку он победил Банди в споре, желание Банди сегодня отпущено ему; Аштавакра говорит, что живой Банди ему ни к чему, если отец его Варуна, пусть его утопят в воде; Банди говорит, что он сын царя Варуны и не боится утопления, а Аштавакра скоро увидит давно потерянного отца Каходу; Ломаша говорит, что все випры, почтённые великодушным Варуной, поднялись рядом с Джанакой; Кахода говорит Джанаке, что ради этого люди хотят сыновей: что он не смог сделать, сделал его сын; бывает, что у бессильного рождается сильный, у мальчика мудрый, у невежды учёный сын; Банди благословляет царя, чтобы сам Антака острой секирой снял в битве головы врагов, здесь поётся великое уктхья, правильно пьётся сома и сами боги радостно приняли чистые доли на жертве Джанаки; когда все випры поднялись ещё более сияющими, Банди с разрешения Джанаки вошёл в океанскую воду; Аштавакра, почтив отца и почтённый брахманами, победив Банди, вместе с дядей вернулся в превосходный ашрам; Ломаша говорит Юдхиштхире, что здесь он с братьями, счастливо прожив и почтенный с випрами, вместе с ним будет посещать другие святыни, чистый делами и однонаправленный в преданности.

Translation

Аштавакра сказал: «Этим человеком, как слышно, брахманы, побеждённые в споре, были утоплены в воде. Пусть теперь сам Банди получит те же законы: схватите его и утопите в воде». Банди сказал: «Я — сын царя Варуны. У него там двенадцатилетнее саттра; на равный срок с твоей жертвой, Джанака, я посылал туда лучших дваждырождённых ради этого. Все они ушли увидеть жертву Варуны и теперь снова возвращаются сюда. Я почитаю достойного почитания Аштавакру, из-за которого встречу своего родителя». Аштавакра сказал: «Эти випры были утоплены в морской воде, побеждённые речью и знанием. Но мудростью они снова возвысили речь, как добрые выбирают правильное слово. Огонь Джатаведас, сжигая дома добрых, не сжигает их своим сиянием; так добрые выбирают речь, когда говорят бедные дети. Шлешматаки, утративший блеск, слышишь ли ты? Или похвалы опьяняют тебя? Ты, Джанака, словно слон, которого колют, не слышишь моей этой речи?» Джанака сказал: «Я слышу твою речь, божественную по виду; и сам ты прямо божественного облика, не человеческого. Победив Банди в споре, сегодня ты получил то, чего желал: Банди отпущен тебе». Аштавакра сказал: «Пока Банди жив, нет мне в нём никакой пользы, царь. Если его отец Варуна, утопи его в водоёме». Банди сказал: «Я — сын царя Варуны и не боюсь быть утопленным в воде. В этот самый миг Аштавакра увидит своего давно потерянного отца Каходу». Ломаша сказал: «Затем все те випры, почтённые великодушным Варуной, поднялись возле Джанаки». Кахода сказал: «Именно ради этого, Джанака, люди желают сыновей: то, чего я не смог сделать, сделал мой сын. У слабого рождается сильный, у мальчика — мудрый, у невежды — учёный сын, Джанака». Банди сказал: «Пусть сам Антака острой секирой отсечёт в битве головы твоих врагов, царь; благо тебе. Здесь поётся великое уктхья и превосходное сама; здесь в саттре правильно пьётся сома. На жертве Джанаки сами боги радостно приняли чистые доли». Ломаша сказал: «Когда все те випры поднялись, став ещё более сияющими, Банди, с разрешения царя Джанаки, вошёл в воду океана. Аштавакра почтил отца и был должным образом почтён теми брахманами; победив Банди, он вместе с дядей вернулся в тот превосходный ашрам. Здесь, Каунтея, ты вместе с братьями, счастливо прожив и радостно почтенный вместе с випрами, чистый делами и однонаправленный в преданности, вместе со мной посетишь другие святыни, Аджамида».

Commentary

Развязка меняет смысл прежней жестокости: Банди не губил брахманов, а отправлял их к жертве Варуны. Но Аштавакра всё равно восстанавливает порядок: знание возвращает отца, освобождает скрытую истину и очищает собрание.

Version

bc1191909fb4 · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC