Mahabharata 3.135.1-11

Devanāgarī

लोमश उवाच
एषा मधुविला राजन् समङ्गा संप्रकाशते ॥
एतत् कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम् ॥
अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः ॥
आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां व्यमुच्यत ॥
एतद् विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ ॥
अदितिर् यत्र पुत्रार्थं तदन्नम् अपचत् पुरा ॥
एनं पर्वतराजानम् आरुह्य पुरुषर्षभ ॥
अयशस्याम् असंशब्द्याम् अलक्ष्मीं व्यपनोत्स्यथ ॥
एते कनखला राजन् ऋषीणां दयिता नगाः ॥
एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर महानदी ॥
सनत्कुमारो भगवान् अत्र सिद्धिम् अगात् पराम् ॥
आजमीढावगाह्यैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे ॥
अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वतम् ॥
तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश ॥
आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते ॥
अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय ॥
एष रैभ्याश्रमः श्रीमान् पाण्डवेय प्रकाशते ॥
भारद्वाजो यत्र कविर् यवक्रीतो व्यनश्यत ॥
युधिष्ठिर उवाच
कथंयुक्तो ऽभवद् ऋषिर् भरद्वाजः प्रतापवान् ॥
किमर्थं च यवक्रीत ऋषिपुत्रो व्यनश्यत ॥
एतत् सर्वं यथावृत्तं श्रोतुम् इच्छामि लोमश ॥
कर्मभिर् देवकल्पानां कीर्त्यमानैर् भृशं रमे ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
eṣā madhuvilā rājan samaṅgā saṃprakāśate ||
etat kardamilaṃ nāma bharatasyābhiṣecanam ||
alakṣmyā kila saṃyukto vṛtraṃ hatvā śacīpatiḥ ||
āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vyamucyata ||
etad vinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha ||
aditir yatra putrārthaṃ tadannam apacat purā ||
enaṃ parvatarājānam āruhya puruṣarṣabha ||
ayaśasyām asaṃśabdyām alakṣmīṃ vyapanotsyatha ||
ete kanakhalā rājan ṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ ||
eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī ||
sanatkumāro bhagavān atra siddhim agāt parām ||
ājamīḍhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ pramokṣyase ||
apāṃ hradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca parvatam ||
tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspṛśa ||
āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate ||
atra mānaṃ ca kaunteya krodhaṃ caiva vivarjaya ||
eṣa raibhyāśramaḥ śrīmān pāṇḍaveya prakāśate ||
bhāradvājo yatra kavir yavakrīto vyanaśyata ||
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃyukto 'bhavad ṛṣir bharadvājaḥ pratāpavān ||
kimarthaṃ ca yavakrīta ṛṣiputro vyanaśyata ||
etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ śrotum icchāmi lomaśa ||
karmabhir devakalpānāṃ kīrtyamānair bhṛśaṃ rame ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच एषा मधुविला राजन् समङ्गा संप्रकाशते ॥ एतत् कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम् ॥ अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः ॥ आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां व्यमुच्यत ॥ एतद् विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ ॥ अदितिर् यत्र पुत्रार्थं तदन्नम् अपचत् पुरा ॥ एनं पर्वतराजानम् आरुह्य पुरुषर्षभ ॥ अयशस्याम् असंशब्द्याम् अलक्ष्मीं व्यपनोत्स्यथ ॥ एते कनखला राजन् ऋषीणां दयिता नगाः ॥ एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर महानदी ॥ सनत्कुमारो भगवान् अत्र सिद्धिम् अगात् पराम् ॥ आजमीढावगाह्यैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे ॥ अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वतम् ॥ तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश ॥ आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते ॥ अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय ॥ एष रैभ्याश्रमः श्रीमान् पाण्डवेय प्रकाशते ॥ भारद्वाजो यत्र कविर् यवक्रीतो व्यनश्यत ॥ युधिष्ठिर उवाच कथंयुक्तो ऽभवद् ऋषिर् भरद्वाजः प्रतापवान् ॥ किमर्थं च यवक्रीत ऋषिपुत्रो व्यनश्यत ॥ एतत् सर्वं यथावृत्तं श्रोतुम् इच्छामि लोमश ॥ कर्मभिर् देवकल्पानां कीर्त्यमानैर् भृशं रमे ॥lomaśa uvāca eṣā madhuvilā rājan samaṅgā saṃprakāśate || etat kardamilaṃ nāma bharatasyābhiṣecanam || alakṣmyā kila saṃyukto vṛtraṃ hatvā śacīpatiḥ || āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vyamucyata || etad vinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha || aditir yatra putrārthaṃ tadannam apacat purā || enaṃ parvatarājānam āruhya puruṣarṣabha || ayaśasyām asaṃśabdyām alakṣmīṃ vyapanotsyatha || ete kanakhalā rājan ṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ || eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī || sanatkumāro bhagavān atra siddhim agāt parām || ājamīḍhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ pramokṣyase || apāṃ hradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca parvatam || tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspṛśa || āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate || atra mānaṃ ca kaunteya krodhaṃ caiva vivarjaya || eṣa raibhyāśramaḥ śrīmān pāṇḍaveya prakāśate || bhāradvājo yatra kavir yavakrīto vyanaśyata || yudhiṣṭhira uvāca kathaṃyukto 'bhavad ṛṣir bharadvājaḥ pratāpavān || kimarthaṃ ca yavakrīta ṛṣiputro vyanaśyata || etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ śrotum icchāmi lomaśa || karmabhir devakalpānāṃ kīrtyamānair bhṛśaṃ rame ||Ломаша показывает Мадхувилу и Самангу, Кардалила — место помазания Бхараты; Шачипати, соединившись с несчастьем после убийства Вритры, омылся в Саманге и освободился от всех грехов; это Винашана в утробе Майнаки, где Адити некогда варила пищу ради сыновей; взойдя на этого царя гор, Пандавы отбросят бесславную, неслышную Алакшми; вот Канакхалы, любимые горы риши, и сияет великая река Ганга; благой Санаткумара здесь достиг высшего совершенства, и Юдхиштхира, войдя в неё, освободится от всех грехов; Ломаша велит с министрами коснуться святого озера вод, горы Бхригутунга и молчаливой Ганги; виден прекрасный ашрам Стхулашираса, где следует оставить гордость и гнев; вот славный ашрам Райбхьи, где погиб Бхарадваджа-поэт Явакри; Юдхиштхира спрашивает, каким был могучий риши Бхарадваджа и почему погиб сын риши Явакри; он хочет услышать всё, как было, потому что очень радуется прославляемым деяниям богоподобных.

Translation

Ломаша сказал: «Вот, царь, сияют Мадхувила и Саманга; это место, называемое Кардалила, где было помазание Бхараты. Говорят, Шачипати, соединённый с несчастьем после убийства Вритры, омывшись в Саманге, освободился от всех грехов. Это Винашана в утробе Майнаки, лучший из людей, где Адити некогда варила ту пищу ради сыновей. Взойдя на этого царя гор, тигр среди людей, вы отбросите бесславную, неслышимую Алакшми. Вот Канакхалы, царь, горы, любимые риши; вот сияет великая река Ганга, Юдхиштхира. Благой Санаткумара здесь достиг высшего совершенства; войдя в эту воду, Аджамида, ты освободишься от всех грехов. Коснись, Каунтея, вместе с советниками святого озера вод, горы Бхригутунга и молчаливой Ганги. Вот сияет прекрасный ашрам Стхулашираса. Здесь, Каунтея, оставь гордость и гнев. Вот сияет славный ашрам Райбхьи, Пандав, где погиб Бхарадваджа-поэт Явакри». Юдхиштхира сказал: «Каким был могучий риши Бхарадваджа? И почему погиб сын риши Явакри? Всё это, как оно произошло, я хочу услышать, Ломаша. Я глубоко радуюсь, когда прославляются деяния богоподобных».

Commentary

Перед историей о Явакри звучит прямое наставление: оставить гордость и гнев. Место само готовит слушателя к рассказу о знании, которое стало опасным из-за высокомерия.

Version

6e7e31071495 · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC