Mahabharata 3.135.25-42

Devanāgarī

तं तथा तप्यमानं तु तपस् तीव्रं महामुनिम् ॥
उपेत्य बलभिद् देवो वारयाम् आस वै पुनः ॥
अशक्यो ऽर्थः समारब्धो नैतद् बुद्धिकृतं तव ॥
प्रतिभास्यन्ति वै वेदास् तव चैव पितुश् च ते ॥
यवक्रीर् उवाच
न चैतद् एवं क्रियते देवराज ममेप्सितम् ॥
महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः ॥
समिद्धे ऽग्नाव् उपकृत्याङ्गम् अङ्गं; होष्यामि वा मघवंस् तन् निबोध ॥
यद्य् एतद् एवं न करोषि कामं; ममेप्सितं देवराजेह सर्वम् ॥
लोमश उवाच
निश्चयं तम् अभिज्ञाय मुनेस् तस्य महात्मनः ॥
प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान् ॥
तत इन्द्रो ऽकरोद् रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥
अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः ॥
यवक्रीतस्य यत् तीर्थम् उचितं शौचकर्मणि ॥
भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश् चकार सः ॥
यदास्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः ॥
वालुकाभिस् ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन् ॥
वालुकामुष्टिम् अनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत् ॥
सेतुम् अभ्यारभच् छक्रो यवक्रीतं निदर्शयन् ॥
तं ददर्श यवक्रीस् तु यत्नवन्तं निबन्धने ॥
प्रहसंश् चाब्रवीद् वाक्यम् इदं स मुनिपुंगवः ॥
किम् इदं वर्तते ब्रह्मन् किं च ते ह चिकीर्षितम् ॥
अतीव हि महान् यत्नः क्रियते ऽयं निरर्थकः ॥
इन्द्र उवाच
बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति ॥
क्लिश्यते हि जनस् तात तरमाणः पुनः पुनः ॥
यवक्रीर् उवाच
नायं शक्यस् त्वया बद्धुं महान् ओघः कथं चन ॥
अशक्याद् विनिवर्तस्व शक्यम् अर्थं समारभ ॥
इन्द्र उवाच
यथैव भवता चेदं तपो वेदार्थम् उद्यतम् ॥
अशक्यं तद्वद् अस्माभिर् अयं भारः समुद्यतः ॥
यवक्रीर् उवाच
यथा तव निरर्थो ऽयम् आरम्भस् त्रिदशेश्वर ॥
तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन ॥
क्रियतां यद् भवेच् छक्यं मया सुरगणेश्वर ॥
वरांश् च मे प्रयच्छान्यान् यैर् अन्यान् भवितास्म्य् अति ॥
लोमश उवाच
तस्मै प्रादाद् वरान् इन्द्र उक्तवान् यान् महातपाः ॥
प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः ॥
यच् चान्यत् काङ्क्षसे कामं यवक्रीर् गम्यताम् इति ॥
स लब्धकामः पितरम् उपेत्याथ ततो ऽब्रवीत् ॥

Transliteration (IAST)

taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapas tīvraṃ mahāmunim ||
upetya balabhid devo vārayām āsa vai punaḥ ||
aśakyo 'rthaḥ samārabdho naitad buddhikṛtaṃ tava ||
pratibhāsyanti vai vedās tava caiva pituś ca te ||
yavakrīr uvāca
na caitad evaṃ kriyate devarāja mamepsitam ||
mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ ||
samiddhe 'gnāv upakṛtyāṅgam aṅgaṃ; hoṣyāmi vā maghavaṃs tan nibodha ||
yady etad evaṃ na karoṣi kāmaṃ; mamepsitaṃ devarājeha sarvam ||
lomaśa uvāca
niścayaṃ tam abhijñāya munes tasya mahātmanaḥ ||
prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān ||
tata indro 'karod rūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ ||
anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ ||
yavakrītasya yat tīrtham ucitaṃ śaucakarmaṇi ||
bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiś cakāra saḥ ||
yadāsya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ ||
vālukābhis tataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan ||
vālukāmuṣṭim aniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat ||
setum abhyārabhac chakro yavakrītaṃ nidarśayan ||
taṃ dadarśa yavakrīs tu yatnavantaṃ nibandhane ||
prahasaṃś cābravīd vākyam idaṃ sa munipuṃgavaḥ ||
kim idaṃ vartate brahman kiṃ ca te ha cikīrṣitam ||
atīva hi mahān yatnaḥ kriyate 'yaṃ nirarthakaḥ ||
indra uvāca
bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati ||
kliśyate hi janas tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ ||
yavakrīr uvāca
nāyaṃ śakyas tvayā baddhuṃ mahān oghaḥ kathaṃ cana ||
aśakyād vinivartasva śakyam arthaṃ samārabha ||
indra uvāca
yathaiva bhavatā cedaṃ tapo vedārtham udyatam ||
aśakyaṃ tadvad asmābhir ayaṃ bhāraḥ samudyataḥ ||
yavakrīr uvāca
yathā tava nirartho 'yam ārambhas tridaśeśvara ||
tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana ||
kriyatāṃ yad bhavec chakyaṃ mayā suragaṇeśvara ||
varāṃś ca me prayacchānyān yair anyān bhavitāsmy ati ||
lomaśa uvāca
tasmai prādād varān indra uktavān yān mahātapāḥ ||
pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ ||
yac cānyat kāṅkṣase kāmaṃ yavakrīr gamyatām iti ||
sa labdhakāmaḥ pitaram upetyātha tato 'bravīt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तं तथा तप्यमानं तु तपस् तीव्रं महामुनिम् ॥ उपेत्य बलभिद् देवो वारयाम् आस वै पुनः ॥ अशक्यो ऽर्थः समारब्धो नैतद् बुद्धिकृतं तव ॥ प्रतिभास्यन्ति वै वेदास् तव चैव पितुश् च ते ॥ यवक्रीर् उवाच न चैतद् एवं क्रियते देवराज ममेप्सितम् ॥ महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः ॥ समिद्धे ऽग्नाव् उपकृत्याङ्गम् अङ्गं; होष्यामि वा मघवंस् तन् निबोध ॥ यद्य् एतद् एवं न करोषि कामं; ममेप्सितं देवराजेह सर्वम् ॥ लोमश उवाच निश्चयं तम् अभिज्ञाय मुनेस् तस्य महात्मनः ॥ प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान् ॥ तत इन्द्रो ऽकरोद् रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥ अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः ॥ यवक्रीतस्य यत् तीर्थम् उचितं शौचकर्मणि ॥ भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश् चकार सः ॥ यदास्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः ॥ वालुकाभिस् ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन् ॥ वालुकामुष्टिम् अनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत् ॥ सेतुम् अभ्यारभच् छक्रो यवक्रीतं निदर्शयन् ॥ तं ददर्श यवक्रीस् तु यत्नवन्तं निबन्धने ॥ प्रहसंश् चाब्रवीद् वाक्यम् इदं स मुनिपुंगवः ॥ किम् इदं वर्तते ब्रह्मन् किं च ते ह चिकीर्षितम् ॥ अतीव हि महान् यत्नः क्रियते ऽयं निरर्थकः ॥ इन्द्र उवाच बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति ॥ क्लिश्यते हि जनस् तात तरमाणः पुनः पुनः ॥ यवक्रीर् उवाच नायं शक्यस् त्वया बद्धुं महान् ओघः कथं चन ॥ अशक्याद् विनिवर्तस्व शक्यम् अर्थं समारभ ॥ इन्द्र उवाच यथैव भवता चेदं तपो वेदार्थम् उद्यतम् ॥ अशक्यं तद्वद् अस्माभिर् अयं भारः समुद्यतः ॥ यवक्रीर् उवाच यथा तव निरर्थो ऽयम् आरम्भस् त्रिदशेश्वर ॥ तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन ॥ क्रियतां यद् भवेच् छक्यं मया सुरगणेश्वर ॥ वरांश् च मे प्रयच्छान्यान् यैर् अन्यान् भवितास्म्य् अति ॥ लोमश उवाच तस्मै प्रादाद् वरान् इन्द्र उक्तवान् यान् महातपाः ॥ प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः ॥ यच् चान्यत् काङ्क्षसे कामं यवक्रीर् गम्यताम् इति ॥ स लब्धकामः पितरम् उपेत्याथ ततो ऽब्रवीत् ॥taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapas tīvraṃ mahāmunim || upetya balabhid devo vārayām āsa vai punaḥ || aśakyo 'rthaḥ samārabdho naitad buddhikṛtaṃ tava || pratibhāsyanti vai vedās tava caiva pituś ca te || yavakrīr uvāca na caitad evaṃ kriyate devarāja mamepsitam || mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ || samiddhe 'gnāv upakṛtyāṅgam aṅgaṃ; hoṣyāmi vā maghavaṃs tan nibodha || yady etad evaṃ na karoṣi kāmaṃ; mamepsitaṃ devarājeha sarvam || lomaśa uvāca niścayaṃ tam abhijñāya munes tasya mahātmanaḥ || prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān || tata indro 'karod rūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ || anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ || yavakrītasya yat tīrtham ucitaṃ śaucakarmaṇi || bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiś cakāra saḥ || yadāsya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ || vālukābhis tataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan || vālukāmuṣṭim aniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat || setum abhyārabhac chakro yavakrītaṃ nidarśayan || taṃ dadarśa yavakrīs tu yatnavantaṃ nibandhane || prahasaṃś cābravīd vākyam idaṃ sa munipuṃgavaḥ || kim idaṃ vartate brahman kiṃ ca te ha cikīrṣitam || atīva hi mahān yatnaḥ kriyate 'yaṃ nirarthakaḥ || indra uvāca bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati || kliśyate hi janas tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ || yavakrīr uvāca nāyaṃ śakyas tvayā baddhuṃ mahān oghaḥ kathaṃ cana || aśakyād vinivartasva śakyam arthaṃ samārabha || indra uvāca yathaiva bhavatā cedaṃ tapo vedārtham udyatam || aśakyaṃ tadvad asmābhir ayaṃ bhāraḥ samudyataḥ || yavakrīr uvāca yathā tava nirartho 'yam ārambhas tridaśeśvara || tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana || kriyatāṃ yad bhavec chakyaṃ mayā suragaṇeśvara || varāṃś ca me prayacchānyān yair anyān bhavitāsmy ati || lomaśa uvāca tasmai prādād varān indra uktavān yān mahātapāḥ || pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ || yac cānyat kāṅkṣase kāmaṃ yavakrīr gamyatām iti || sa labdhakāmaḥ pitaram upetyātha tato 'bravīt ||Индра снова приходит к великому муни, мучающему себя суровым тапасом, и удерживает его: начатое дело невозможно, это не разумно, но Веды явятся ему и его отцу; Явакри отвечает, что если его желание не исполнится, он с великим правилом будет совершать ещё более страшный тапас и будет по частям отсекать тело и возливать в огонь, если Индра не исполнит всё желанное; Индра, поняв решимость великого муни и подумав о способе удержать его, принимает облик старого слабого больного брахмана; в тиртхе Явакриты у Бхагиратхи, где совершается очищение, он делает мост из песка; когда дваждырождённый не послушал его слова, Шакра стал наполнять Гангу песком, бросая пригоршни песка день и ночь и начиная мост, чтобы показать Явакрите; Явакри видит его старание, смеётся и спрашивает, что он делает и чего хочет, ведь это крайне большое и бесполезное усилие; Индра говорит, что свяжет Гангу мостом, будет удобный путь, ведь люди мучатся, переправляясь снова и снова; Явакри говорит, что этот великий поток невозможно связать, пусть он оставит невозможное и начнёт возможное; Индра отвечает, что так же невозможно его усилие ради Вед через тапас, как невозможен этот труд; Явакри признаёт, что если его начинание кажется Индре таким же бесполезным, пусть будет сделано возможное, и просит другие дары, которыми превзойдёт других; Индра даёт ему дары: Веды явятся ему и его отцу как он желал, и другое желанное; получив желанное, Явакри идёт к отцу и говорит.

Translation

Снова придя к этому великому муни, мучившему себя тяжким тапасом, бог, сокрушитель силы, удерживал его: «Ты начал невозможное дело; это не от разумения. Веды явятся тебе и твоему отцу». Явакри сказал: «Если это не будет сделано, царь богов, как я желаю, я великим правилом буду совершать ещё более страшный тапас. Или, Магхаван, отсекая член за членом у разожжённого огня, я буду приносить их в жертву. Знай это, если ты здесь, царь богов, не исполнишь всё моё желанное». Ломаша сказал: «Поняв эту решимость великого муни и обдумав в уме способ его удержать, мудрый Индра принял облик брахмана-подвижника: старого, прожившего много сотен лет, слабого и больного. В тиртхе Явакриты, у Бхагиратхи, подходящей для очистительных действий, он делал мост из песка. Когда лучший из дваждырождённых не принял его слова, Шакра стал наполнять Гангу песком. Он бросал в Бхагиратхи пригоршни песка день и ночь, начиная мост и показывая это Явакрите. Явакри увидел его, старательно занятого строительством, засмеялся и сказал: “Что здесь происходит, брахман? Что ты хочешь сделать? Очень великое усилие ты предпринимаешь, но оно бесполезно”. Индра сказал: “Я свяжу Гангу мостом; будет удобный путь. Ведь люди мучаются, дорогой, снова и снова переправляясь”. Явакри сказал: “Этот великий поток невозможно никак связать. Оставь невозможное и начни возможное дело”. Индра сказал: “Как тобой начат этот тапас ради Вед, так же и нами начата эта невозможная ноша”. Явакри сказал: “Если, владыка тридцати богов, ты считаешь моё начинание таким же бесполезным, как твоё, Пакахшасана, пусть будет сделано то, что возможно для меня. Дай мне и другие дары, владыка сонмов богов, чтобы я превзошёл других”. Ломаша сказал: «Индра дал ему те дары, о которых сказал великотапасный: “Веды явятся тебе вместе с отцом, как ты желал. И другое, чего ты хочешь, Явакри. Иди”. Получив желанное, он пришёл к отцу и сказал».

Commentary

Образ песчаного моста раскрывает абсурд духовного обходного пути. Знание можно получить как дар, но если оно не прошло через служение и характер, оно остаётся опасной силой.

Version

9d326316d543 · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC