Mahabharata 3.135.12-24

Devanāgarī

लोमश उवाच
भरद्वाजश् च रैभ्यश् च सखायौ संबभूवतुः ॥
ताव् ऊषतुर् इहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे ॥
रैभ्यस्य तु सुताव् आस्ताम् अर्वावसुपरावसू ॥
आसीद् यवक्रीः पुत्रस् तु भरद्वाजस्य भारत ॥
रैभ्यो विद्वान् सहापत्यस् तपस्वी चेतरो ऽभवत् ॥
तयोश् चाप्य् अतुला प्रीतिर् बाल्यात् प्रभृति भारत ॥
यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनम् असत्कृतम् ॥
दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघ ॥
पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाभिपरिप्लुतः ॥
तपस् तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव ॥
सुसमिद्धे महत्य् अग्नौ शरीरम् उपतापयन् ॥
जनयाम् आस संतापम् इन्द्रस्य सुमहातपाः ॥
तत इन्द्रो यवक्रीतम् उपगम्य युधिष्ठिर ॥
अब्रवीत् कस्य हेतोस् त्वम् आस्थितस् तप उत्तमम् ॥
यवक्रीर् उवाच
द्विजानाम् अनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित ॥
प्रतिभान्त्व् इति तप्ये ऽहम् इदं परमकं तपः ॥
स्वाध्यायार्थे समारम्भो ममायं पाकशासन ॥
तपसा ज्ञातुम् इच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक ॥
कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद् विभो ॥
प्राप्तुं तस्माद् अयं यत्नः परमो मे समास्थितः ॥
इन्द्र उवाच
अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुम् इच्छसि ॥
किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर् मुखात् ॥
लोमश उवाच
एवम् उक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीर् अपि भारत ॥
भूय एवाकरोद् यत्नं तपस्य् अमितविक्रम ॥
घोरेण तपसा राजंस् तप्यमानो महातपाः ॥
संतापयाम् आस भृशं देवेन्द्रम् इति नः श्रुतम् ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
bharadvājaś ca raibhyaś ca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ ||
tāv ūṣatur ihātyantaṃ prīyamāṇau vanāntare ||
raibhyasya tu sutāv āstām arvāvasuparāvasū ||
āsīd yavakrīḥ putras tu bharadvājasya bhārata ||
raibhyo vidvān sahāpatyas tapasvī cetaro 'bhavat ||
tayoś cāpy atulā prītir bālyāt prabhṛti bhārata ||
yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapasvinam asatkṛtam ||
dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānagha ||
paryatapyata tejasvī manyunābhipariplutaḥ ||
tapas tepe tato ghoraṃ vedajñānāya pāṇḍava ||
susamiddhe mahaty agnau śarīram upatāpayan ||
janayām āsa saṃtāpam indrasya sumahātapāḥ ||
tata indro yavakrītam upagamya yudhiṣṭhira ||
abravīt kasya hetos tvam āsthitas tapa uttamam ||
yavakrīr uvāca
dvijānām anadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita ||
pratibhāntv iti tapye 'ham idaṃ paramakaṃ tapaḥ ||
svādhyāyārthe samārambho mamāyaṃ pākaśāsana ||
tapasā jñātum icchāmi sarvajñānāni kauśika ||
kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhād vibho ||
prāptuṃ tasmād ayaṃ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ ||
indra uvāca
amārga eṣa viprarṣe yena tvaṃ yātum icchasi ||
kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi guror mukhāt ||
lomaśa uvāca
evam uktvā gataḥ śakro yavakrīr api bhārata ||
bhūya evākarod yatnaṃ tapasy amitavikrama ||
ghoreṇa tapasā rājaṃs tapyamāno mahātapāḥ ||
saṃtāpayām āsa bhṛśaṃ devendram iti naḥ śrutam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच भरद्वाजश् च रैभ्यश् च सखायौ संबभूवतुः ॥ ताव् ऊषतुर् इहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे ॥ रैभ्यस्य तु सुताव् आस्ताम् अर्वावसुपरावसू ॥ आसीद् यवक्रीः पुत्रस् तु भरद्वाजस्य भारत ॥ रैभ्यो विद्वान् सहापत्यस् तपस्वी चेतरो ऽभवत् ॥ तयोश् चाप्य् अतुला प्रीतिर् बाल्यात् प्रभृति भारत ॥ यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनम् असत्कृतम् ॥ दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघ ॥ पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाभिपरिप्लुतः ॥ तपस् तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव ॥ सुसमिद्धे महत्य् अग्नौ शरीरम् उपतापयन् ॥ जनयाम् आस संतापम् इन्द्रस्य सुमहातपाः ॥ तत इन्द्रो यवक्रीतम् उपगम्य युधिष्ठिर ॥ अब्रवीत् कस्य हेतोस् त्वम् आस्थितस् तप उत्तमम् ॥ यवक्रीर् उवाच द्विजानाम् अनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित ॥ प्रतिभान्त्व् इति तप्ये ऽहम् इदं परमकं तपः ॥ स्वाध्यायार्थे समारम्भो ममायं पाकशासन ॥ तपसा ज्ञातुम् इच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक ॥ कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद् विभो ॥ प्राप्तुं तस्माद् अयं यत्नः परमो मे समास्थितः ॥ इन्द्र उवाच अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुम् इच्छसि ॥ किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर् मुखात् ॥ लोमश उवाच एवम् उक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीर् अपि भारत ॥ भूय एवाकरोद् यत्नं तपस्य् अमितविक्रम ॥ घोरेण तपसा राजंस् तप्यमानो महातपाः ॥ संतापयाम् आस भृशं देवेन्द्रम् इति नः श्रुतम् ॥lomaśa uvāca bharadvājaś ca raibhyaś ca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ || tāv ūṣatur ihātyantaṃ prīyamāṇau vanāntare || raibhyasya tu sutāv āstām arvāvasuparāvasū || āsīd yavakrīḥ putras tu bharadvājasya bhārata || raibhyo vidvān sahāpatyas tapasvī cetaro 'bhavat || tayoś cāpy atulā prītir bālyāt prabhṛti bhārata || yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapasvinam asatkṛtam || dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānagha || paryatapyata tejasvī manyunābhipariplutaḥ || tapas tepe tato ghoraṃ vedajñānāya pāṇḍava || susamiddhe mahaty agnau śarīram upatāpayan || janayām āsa saṃtāpam indrasya sumahātapāḥ || tata indro yavakrītam upagamya yudhiṣṭhira || abravīt kasya hetos tvam āsthitas tapa uttamam || yavakrīr uvāca dvijānām anadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita || pratibhāntv iti tapye 'ham idaṃ paramakaṃ tapaḥ || svādhyāyārthe samārambho mamāyaṃ pākaśāsana || tapasā jñātum icchāmi sarvajñānāni kauśika || kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhād vibho || prāptuṃ tasmād ayaṃ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ || indra uvāca amārga eṣa viprarṣe yena tvaṃ yātum icchasi || kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi guror mukhāt || lomaśa uvāca evam uktvā gataḥ śakro yavakrīr api bhārata || bhūya evākarod yatnaṃ tapasy amitavikrama || ghoreṇa tapasā rājaṃs tapyamāno mahātapāḥ || saṃtāpayām āsa bhṛśaṃ devendram iti naḥ śrutam ||Ломаша говорит, что Бхарадваджа и Райбхья были друзьями и жили здесь в лесу в большой любви; у Райбхьи были сыновья Арвавасу и Паравасу, а у Бхарадваджи сын Явакри; Райбхья был учёным, с потомством и тапасвином, а другой был иным, но между ними с детства была несравненная любовь; Явакри видел, что отец-подвижник не почитаем, а Райбхья с сыновьями почитаем випрами, и, пылая обидой, совершал страшный тапас ради знания Вед; согревая тело у огромного разгоревшегося огня, он вызвал сильное беспокойство Индры; Индра пришёл к нему и спросил, ради чего тот взялся за высший тапас; Явакри говорит, что он совершает высочайший тапас, чтобы Веды сами явились не учившимся дваждырождённым; это его начинание ради свадхьяи, он хочет тапасом узнать все знания, потому что через долгое время Веды можно получить из уст гуру, поэтому он принял высшее усилие; Индра отвечает, что путь, по которому он хочет идти, не путь, и зачем ему препятствие: пусть идёт и учится из уст гуру; сказав так, Шакра ушёл, но Явакри снова приложил усилие и своим страшным тапасом сильно тревожил Девендру.

Translation

Ломаша сказал: «Бхарадваджа и Райбхья были друзьями. Они жили здесь в лесной чаще, очень радуясь друг другу. У Райбхьи были два сына — Арвавасу и Паравасу; у Бхарадваджи, Бхарата, был сын Явакри. Райбхья был учёным, с потомством, тапасвином; другой был иначе устроен. Но между ними с детства была несравненная любовь. Явакри, увидев, что его отец, подвижник, не почитается, а Райбхья вместе с сыновьями почитается випрами, безгрешный, воспылал, охваченный обидой. Тогда, Пандав, он стал совершать страшный тапас ради знания Вед. Согревая тело у большого, хорошо разгоревшегося огня, великотапасный вызвал сильное беспокойство у Индры. Тогда Индра, придя к Явакри, Юдхиштхира, сказал: “Ради чего ты принял на себя высший тапас?” Явакри сказал: “Почитаемый сонмами богов, я совершаю этот высочайший тапас, чтобы Веды явились дваждырождённым, даже не учившимся. Это моё начинание ради свадхьяи, Пакахшасана. Я хочу тапасом узнать все знания, Каушика. Через долгое время, владыка, Веды можно получить из уст гуру; поэтому я принял это высшее усилие”. Индра сказал: “Это не путь, випрариши, по которому ты хочешь идти. Зачем тебе это препятствие, випра? Иди и учись из уст гуру”. Ломаша сказал: «Сказав так, Шакра ушёл; но Явакри, Бхарата, снова приложил усилие в тапасе, безмерномощный. Мучая себя страшным тапасом, великий подвижник, как мы слышали, сильно тревожил Девендру».

Commentary

Ошибка Явакри не в желании знания, а в желании миновать служение и обучение. Ведическое знание не добывается насилием над телом, если сердце избегает смирения перед гуру.

Version

6bc4c526410a · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC