Mahabharata 3.136.3-16

Devanāgarī

अत्राप्य् उदाहरन्तीमा गाथा देवैर् उदाहृताः ॥
ऋषिर् आसीत् पुरा पुत्र बालधिर् नाम वीर्यवान् ॥
स पुत्रशोकाद् उद्विग्नस् तपस् तेपे सुदुश्चरम् ॥
भवेन् मम सुतो ऽमर्त्य इति तं लब्धवांश् च सः ॥
तस्य प्रसादो देवैश् च कृतो न त्व् अमरैः समः ॥
नामर्त्यो विद्यते मर्त्यो निमित्तायुर् भविष्यति ॥
बालधिर् उवाच
यथेमे पर्वताः शश्वत् तिष्ठन्ति सुरसत्तमाः ॥
अक्षयास् तन् निमित्तं मे सुतस्यायुर् भवेद् इति ॥
भरद्वाज उवाच
तस्य पुत्रस् तदा जज्ञे मेधावी क्रोधनः सदा ॥
स तच् छ्रुत्वाकरोद् दर्पम् ऋषींश् चैवावमन्यत ॥
विकुर्वाणो मुनीनां तु चरमाणो महीम् इमाम् ॥
आससाद महावीर्यं धनुषाक्षं मनीषिणम् ॥
तस्यापचक्रे मेधावी तं शशाप स वीर्यवान् ॥
भव भस्मेति चोक्तः स न भस्म समपद्यत ॥
धनुषाक्षस् तु तं दृष्ट्वा मेधाविनम् अनामयम् ॥
निमित्तम् अस्य महिषैर् भेदयाम् आस वीर्यवान् ॥
स निमित्ते विनष्टे तु ममार सहसा शिशुः ॥
तं मृतं पुत्रम् आदाय विललाप ततः पिता ॥
लालप्यमानं तं दृष्ट्वा मुनयः पुनर् आर्तवत् ॥
ऊचुर् वेदोक्तया पूर्वं गाथया तन् निबोध मे ॥
न दिष्टम् अर्थम् अत्येतुम् ईशो मर्त्यः कथं चन ॥
महिषैर् भेदयाम् आस धनुषाक्षो महीधरान् ॥
एवं लब्ध्वा वरान् बाला दर्पपूर्णास् तरस्विनः ॥
क्षिप्रम् एव विनश्यन्ति यथा न स्यात् तथा भवान् ॥
एष रैभ्यो महावीर्यः पुत्रौ चास्य तथाविधौ ॥
तं यथा पुत्र नाभ्येषि तथा कुर्यास् त्व् अतन्द्रितः ॥
स हि क्रुद्धः समर्थस् त्वां पुत्र पीडयितुं रुषा ॥
वैद्यश् चापि तपस्वी च कोपनश् च महान् ऋषिः ॥

Transliteration (IAST)

atrāpy udāharantīmā gāthā devair udāhṛtāḥ ||
ṛṣir āsīt purā putra bāladhir nāma vīryavān ||
sa putraśokād udvignas tapas tepe suduścaram ||
bhaven mama suto 'martya iti taṃ labdhavāṃś ca saḥ ||
tasya prasādo devaiś ca kṛto na tv amaraiḥ samaḥ ||
nāmartyo vidyate martyo nimittāyur bhaviṣyati ||
bāladhir uvāca
yatheme parvatāḥ śaśvat tiṣṭhanti surasattamāḥ ||
akṣayās tan nimittaṃ me sutasyāyur bhaved iti ||
bharadvāja uvāca
tasya putras tadā jajñe medhāvī krodhanaḥ sadā ||
sa tac chrutvākarod darpam ṛṣīṃś caivāvamanyata ||
vikurvāṇo munīnāṃ tu caramāṇo mahīm imām ||
āsasāda mahāvīryaṃ dhanuṣākṣaṃ manīṣiṇam ||
tasyāpacakre medhāvī taṃ śaśāpa sa vīryavān ||
bhava bhasmeti coktaḥ sa na bhasma samapadyata ||
dhanuṣākṣas tu taṃ dṛṣṭvā medhāvinam anāmayam ||
nimittam asya mahiṣair bhedayām āsa vīryavān ||
sa nimitte vinaṣṭe tu mamāra sahasā śiśuḥ ||
taṃ mṛtaṃ putram ādāya vilalāpa tataḥ pitā ||
lālapyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ punar ārtavat ||
ūcur vedoktayā pūrvaṃ gāthayā tan nibodha me ||
na diṣṭam artham atyetum īśo martyaḥ kathaṃ cana ||
mahiṣair bhedayām āsa dhanuṣākṣo mahīdharān ||
evaṃ labdhvā varān bālā darpapūrṇās tarasvinaḥ ||
kṣipram eva vinaśyanti yathā na syāt tathā bhavān ||
eṣa raibhyo mahāvīryaḥ putrau cāsya tathāvidhau ||
taṃ yathā putra nābhyeṣi tathā kuryās tv atandritaḥ ||
sa hi kruddhaḥ samarthas tvāṃ putra pīḍayituṃ ruṣā ||
vaidyaś cāpi tapasvī ca kopanaś ca mahān ṛṣiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अत्राप्य् उदाहरन्तीमा गाथा देवैर् उदाहृताः ॥ ऋषिर् आसीत् पुरा पुत्र बालधिर् नाम वीर्यवान् ॥ स पुत्रशोकाद् उद्विग्नस् तपस् तेपे सुदुश्चरम् ॥ भवेन् मम सुतो ऽमर्त्य इति तं लब्धवांश् च सः ॥ तस्य प्रसादो देवैश् च कृतो न त्व् अमरैः समः ॥ नामर्त्यो विद्यते मर्त्यो निमित्तायुर् भविष्यति ॥ बालधिर् उवाच यथेमे पर्वताः शश्वत् तिष्ठन्ति सुरसत्तमाः ॥ अक्षयास् तन् निमित्तं मे सुतस्यायुर् भवेद् इति ॥ भरद्वाज उवाच तस्य पुत्रस् तदा जज्ञे मेधावी क्रोधनः सदा ॥ स तच् छ्रुत्वाकरोद् दर्पम् ऋषींश् चैवावमन्यत ॥ विकुर्वाणो मुनीनां तु चरमाणो महीम् इमाम् ॥ आससाद महावीर्यं धनुषाक्षं मनीषिणम् ॥ तस्यापचक्रे मेधावी तं शशाप स वीर्यवान् ॥ भव भस्मेति चोक्तः स न भस्म समपद्यत ॥ धनुषाक्षस् तु तं दृष्ट्वा मेधाविनम् अनामयम् ॥ निमित्तम् अस्य महिषैर् भेदयाम् आस वीर्यवान् ॥ स निमित्ते विनष्टे तु ममार सहसा शिशुः ॥ तं मृतं पुत्रम् आदाय विललाप ततः पिता ॥ लालप्यमानं तं दृष्ट्वा मुनयः पुनर् आर्तवत् ॥ ऊचुर् वेदोक्तया पूर्वं गाथया तन् निबोध मे ॥ न दिष्टम् अर्थम् अत्येतुम् ईशो मर्त्यः कथं चन ॥ महिषैर् भेदयाम् आस धनुषाक्षो महीधरान् ॥ एवं लब्ध्वा वरान् बाला दर्पपूर्णास् तरस्विनः ॥ क्षिप्रम् एव विनश्यन्ति यथा न स्यात् तथा भवान् ॥ एष रैभ्यो महावीर्यः पुत्रौ चास्य तथाविधौ ॥ तं यथा पुत्र नाभ्येषि तथा कुर्यास् त्व् अतन्द्रितः ॥ स हि क्रुद्धः समर्थस् त्वां पुत्र पीडयितुं रुषा ॥ वैद्यश् चापि तपस्वी च कोपनश् च महान् ऋषिः ॥atrāpy udāharantīmā gāthā devair udāhṛtāḥ || ṛṣir āsīt purā putra bāladhir nāma vīryavān || sa putraśokād udvignas tapas tepe suduścaram || bhaven mama suto 'martya iti taṃ labdhavāṃś ca saḥ || tasya prasādo devaiś ca kṛto na tv amaraiḥ samaḥ || nāmartyo vidyate martyo nimittāyur bhaviṣyati || bāladhir uvāca yatheme parvatāḥ śaśvat tiṣṭhanti surasattamāḥ || akṣayās tan nimittaṃ me sutasyāyur bhaved iti || bharadvāja uvāca tasya putras tadā jajñe medhāvī krodhanaḥ sadā || sa tac chrutvākarod darpam ṛṣīṃś caivāvamanyata || vikurvāṇo munīnāṃ tu caramāṇo mahīm imām || āsasāda mahāvīryaṃ dhanuṣākṣaṃ manīṣiṇam || tasyāpacakre medhāvī taṃ śaśāpa sa vīryavān || bhava bhasmeti coktaḥ sa na bhasma samapadyata || dhanuṣākṣas tu taṃ dṛṣṭvā medhāvinam anāmayam || nimittam asya mahiṣair bhedayām āsa vīryavān || sa nimitte vinaṣṭe tu mamāra sahasā śiśuḥ || taṃ mṛtaṃ putram ādāya vilalāpa tataḥ pitā || lālapyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ punar ārtavat || ūcur vedoktayā pūrvaṃ gāthayā tan nibodha me || na diṣṭam artham atyetum īśo martyaḥ kathaṃ cana || mahiṣair bhedayām āsa dhanuṣākṣo mahīdharān || evaṃ labdhvā varān bālā darpapūrṇās tarasvinaḥ || kṣipram eva vinaśyanti yathā na syāt tathā bhavān || eṣa raibhyo mahāvīryaḥ putrau cāsya tathāvidhau || taṃ yathā putra nābhyeṣi tathā kuryās tv atandritaḥ || sa hi kruddhaḥ samarthas tvāṃ putra pīḍayituṃ ruṣā || vaidyaś cāpi tapasvī ca kopanaś ca mahān ṛṣiḥ ||Бхарадваджа приводит древнюю гатху богов: некогда был могучий риши Баладхи, который от скорби по сыну совершал труднейший тапас и получил желание, чтобы сын был бессмертным; боги дали милость, но не равную бессмертным, ведь смертный не бывает бессмертным, а будет жить по условию; Баладхи попросил, чтобы как эти горы вечно стоят, неистощимые, так они были условием жизни сына; его сын родился Медхави, всегда гневный, и, услышав это, возгордился и стал презирать риши; странствуя по земле и оскорбляя муни, он встретил великомогучего мудреца Дханушакшу, оскорбил его, и тот проклял: «Будь пеплом», но он не стал пеплом; увидев Медхави невредимым, могучий Дханушакша разрушил условие его жизни буйволами; когда условие погибло, ребёнок внезапно умер, и отец оплакивал мёртвого сына; муни увидели его плачущим и произнесли прежнюю ведийскую гатху: смертный никак не властен перейти назначенную судьбой цель, Дханушакша разрушил горы буйволами; так дети, получив дары и наполнившись гордостью, быстро гибнут, и Бхарадваджа велит сыну не стать таким; Райбхья великомогуч, таковы же его два сына, и Явакри должен быть внимателен, чтобы не подходить к нему; разгневанный Райбхья способен из гнева причинить ему боль, он учёный, подвижник, вспыльчивый великий риши.

Translation

Бхарадваджа сказал: «Здесь приводят такие гатхи, произнесённые богами. Некогда, сын, был риши по имени Баладхи, могучий. Потрясённый скорбью о сыне, он совершал чрезвычайно трудный тапас и получил желание: “Пусть мой сын будет бессмертен”. Боги оказали ему милость, но не равную бессмертным: “Смертный не бывает бессмертным; он будет жить по условию”. Баладхи сказал: “Как эти горы, лучшие из богов, стоят вечно, неистощимые, пусть они будут условием жизни моего сына”. Бхарадваджа продолжил: «Тогда у него родился сын Медхави, всегда гневный. Услышав об этом, он возгордился и стал презирать риши. Оскорбляя муни и странствуя по земле, он встретил великомогучего мудреца Дханушакшу. Медхави оскорбил его, и тот могучий проклял: “Стань пеплом”. Но, сказав так, он не сделал его пеплом. Увидев Медхави невредимым, могучий Дханушакша разрушил условие его жизни буйволами. Когда условие было разрушено, мальчик внезапно умер. Тогда отец, взяв мёртвого сына, стал плакать. Увидев, как он плачет, муни сказали прежней ведийской гатхой; услышь её от меня: “Смертный никак не властен перейти цель, назначенную судьбой; Дханушакша разрушил горы буйволами”. Так дети, получив дары, становятся полными гордости и стремительными и очень быстро гибнут. Пусть с тобой такого не будет. Вот Райбхья, великий силой, и таковы же его два сына. Сын, будь внимателен и сделай так, чтобы не приблизиться к нему. Ведь если он разгневается, сын, он способен причинить тебе боль из гнева: он учёный, подвижник, вспыльчивый, великий риши».

Commentary

Притча Бхарадваджи проста: условное бессмертие всё равно уязвимо, если его носит гордое сердце. Дар не отменяет судьбу и не защищает от оскорбления святых.

Version

faa5ea01dbdf · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC