Mahabharata 3.138.9-18

Devanāgarī

लोमश उवाच
भरद्वाजस् तु शूद्रस्य तच् छ्रुत्वा विप्रियं वचः ॥
गतासुं पुत्रम् आदाय विललाप सुदुःखितः ॥
ब्राह्मणानां किलार्थाय ननु त्वं तप्तवांस् तपः ॥
द्विजानाम् अनधीता वै वेदाः संप्रतिभान्त्व् इति ॥
तथा कल्याणशीलस् त्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु ॥
अनागाः सर्वभूतेषु कर्कशत्वम् उपेयिवान् ॥
प्रतिषिद्धो मया तात रैभ्यावसथदर्शनात् ॥
गतवान् एव तं क्षुद्रं कालान्तकयमोपमम् ॥
यः स जानन् महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम् ॥
गतवान् एव कोपस्य वशं परमदुर्मतिः ॥
पुत्रशोकम् अनुप्राप्य एष रैभ्यस्य कर्मणा ॥
त्यक्ष्यामि त्वाम् ऋते पुत्र प्राणान् इष्टतमान् भुवि ॥
यथाहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्बिषी ॥
तथा ज्येष्ठः सुतो रैभ्यं हिंस्याच् छीघ्रम् अनागसम् ॥
सुखिनो वै नरा येषां जात्या पुत्रो न विद्यते ॥
ते पुत्रशोकम् अप्राप्य विचरन्ति यथासुखम् ॥
ये तु पुत्रकृताच् छोकाद् भृशं व्याकुलचेतसः ॥
शपन्तीष्टान् सखीन् आर्तास् तेभ्यः पापतरो नु कः ॥
परासुश् च सुतो दृष्टः शप्तश् चेष्टः सखा मया ॥
ईदृशीम् आपदं को नु द्वितीयो ऽनुभविष्यति ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
bharadvājas tu śūdrasya tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ ||
gatāsuṃ putram ādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ ||
brāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tvaṃ taptavāṃs tapaḥ ||
dvijānām anadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntv iti ||
tathā kalyāṇaśīlas tvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu ||
anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvam upeyivān ||
pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt ||
gatavān eva taṃ kṣudraṃ kālāntakayamopamam ||
yaḥ sa jānan mahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajam ||
gatavān eva kopasya vaśaṃ paramadurmatiḥ ||
putraśokam anuprāpya eṣa raibhyasya karmaṇā ||
tyakṣyāmi tvām ṛte putra prāṇān iṣṭatamān bhuvi ||
yathāhaṃ putraśokena dehaṃ tyakṣyāmi kilbiṣī ||
tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṃ hiṃsyāc chīghram anāgasam ||
sukhino vai narā yeṣāṃ jātyā putro na vidyate ||
te putraśokam aprāpya vicaranti yathāsukham ||
ye tu putrakṛtāc chokād bhṛśaṃ vyākulacetasaḥ ||
śapantīṣṭān sakhīn ārtās tebhyaḥ pāpataro nu kaḥ ||
parāsuś ca suto dṛṣṭaḥ śaptaś ceṣṭaḥ sakhā mayā ||
īdṛśīm āpadaṃ ko nu dvitīyo 'nubhaviṣyati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच भरद्वाजस् तु शूद्रस्य तच् छ्रुत्वा विप्रियं वचः ॥ गतासुं पुत्रम् आदाय विललाप सुदुःखितः ॥ ब्राह्मणानां किलार्थाय ननु त्वं तप्तवांस् तपः ॥ द्विजानाम् अनधीता वै वेदाः संप्रतिभान्त्व् इति ॥ तथा कल्याणशीलस् त्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु ॥ अनागाः सर्वभूतेषु कर्कशत्वम् उपेयिवान् ॥ प्रतिषिद्धो मया तात रैभ्यावसथदर्शनात् ॥ गतवान् एव तं क्षुद्रं कालान्तकयमोपमम् ॥ यः स जानन् महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम् ॥ गतवान् एव कोपस्य वशं परमदुर्मतिः ॥ पुत्रशोकम् अनुप्राप्य एष रैभ्यस्य कर्मणा ॥ त्यक्ष्यामि त्वाम् ऋते पुत्र प्राणान् इष्टतमान् भुवि ॥ यथाहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्बिषी ॥ तथा ज्येष्ठः सुतो रैभ्यं हिंस्याच् छीघ्रम् अनागसम् ॥ सुखिनो वै नरा येषां जात्या पुत्रो न विद्यते ॥ ते पुत्रशोकम् अप्राप्य विचरन्ति यथासुखम् ॥ ये तु पुत्रकृताच् छोकाद् भृशं व्याकुलचेतसः ॥ शपन्तीष्टान् सखीन् आर्तास् तेभ्यः पापतरो नु कः ॥ परासुश् च सुतो दृष्टः शप्तश् चेष्टः सखा मया ॥ ईदृशीम् आपदं को नु द्वितीयो ऽनुभविष्यति ॥lomaśa uvāca bharadvājas tu śūdrasya tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ || gatāsuṃ putram ādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ || brāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tvaṃ taptavāṃs tapaḥ || dvijānām anadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntv iti || tathā kalyāṇaśīlas tvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu || anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvam upeyivān || pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt || gatavān eva taṃ kṣudraṃ kālāntakayamopamam || yaḥ sa jānan mahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajam || gatavān eva kopasya vaśaṃ paramadurmatiḥ || putraśokam anuprāpya eṣa raibhyasya karmaṇā || tyakṣyāmi tvām ṛte putra prāṇān iṣṭatamān bhuvi || yathāhaṃ putraśokena dehaṃ tyakṣyāmi kilbiṣī || tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṃ hiṃsyāc chīghram anāgasam || sukhino vai narā yeṣāṃ jātyā putro na vidyate || te putraśokam aprāpya vicaranti yathāsukham || ye tu putrakṛtāc chokād bhṛśaṃ vyākulacetasaḥ || śapantīṣṭān sakhīn ārtās tebhyaḥ pāpataro nu kaḥ || parāsuś ca suto dṛṣṭaḥ śaptaś ceṣṭaḥ sakhā mayā || īdṛśīm āpadaṃ ko nu dvitīyo 'nubhaviṣyati ||Услышав неприятное слово шудры, Бхарадваджа взял бездыханного сына и сильно горевал; он плачет, что сын ведь совершал тапас ради брахманов, чтобы Веды явились не учившимся дваждырождённым; хотя он был доброго нрава к великодушным брахманам и невиновен перед всеми существами, стал жесток; отец запрещал ему видеться с обителью Райбхьи, но он всё равно пошёл к этому низкому, подобному Времени, Концу и Яме; Райбхья, зная, что он единственный сын старика, всё равно подпал под власть гнева, злой умом; из-за дела Райбхьи отец, получив сыновнюю скорбь, оставит самые дорогие праны, не пережив сына; как он грешный оставит тело от скорби по сыну, так старший сын Райбхьи пусть быстро убьёт невиновного Райбхью; счастливы люди, у которых от рождения нет сына, потому что они не получают скорби по сыну и ходят как хотят; те же, кто из-за сыновней скорби сильно смутился умом и в муке проклинает любимых друзей, кто грешнее них; он увидел мёртвого сына и проклял любимого друга, кто ещё испытал бы такую беду.

Translation

Услышав от шудры это неприятное слово, Бхарадваджа взял бездыханного сына и стал горевать, глубоко несчастный: «Разве не ради брахманов ты совершал тапас, чтобы Веды явились дваждырождённым, даже не учившимся? Ты был доброго нрава к великодушным брахманам, но, не имея вины перед всеми существами, стал жестоким. Я запрещал тебе, дитя, видеть жилище Райбхьи; но ты всё равно пошёл к этому низкому, подобному Времени, Концу и Яме. Он, великий сиянием, знал, что ты — единственный сын старика, но всё равно, этот дурномыслящий, подпал под власть гнева. Получив сыновнюю скорбь из-за дела Райбхьи, я оставлю самые дорогие на земле праны, не пережив тебя, сын. Как я, грешный, оставлю тело от скорби по сыну, так пусть старший сын Райбхьи быстро убьёт невиновного Райбхью. Счастливы люди, у которых от рождения нет сына: не получая скорби по сыну, они ходят как хотят. Но те, кто от скорби, причинённой сыном, сильно смутились умом и в муке проклинают любимых друзей, кто может быть грешнее их? Я увидел бездыханного сына и проклял любимого друга. Кто ещё испытал бы такую беду?»

Commentary

Бхарадваджа сам видит страшность своего проклятия. Скорбь не делает слово безвредным: даже боль святого, если она становится проклятием, запускает новую цепь страдания.

Version

29ff61970a98 · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC