Mahabharata 3.138.1-8

Devanāgarī

लोमश उवाच
भरद्वाजस् तु कौन्तेय कृत्वा स्वाध्यायम् आह्निकम् ॥
समित्कलापम् आदाय प्रविवेश स्वम् आश्रमम् ॥
तं स्म दृष्ट्वा पुरा सर्वे प्रत्युत्तिष्ठन्ति पावकाः ॥
न त्व् एनम् उपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदाग्नयः ॥
वैकृतं त्व् अग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः ॥
तम् अन्धं शूद्रम् आसीनं गृहपालम् अथाब्रवीत् ॥
किं नु मे नाग्नयः शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम् ॥
त्वं चापि न यथापूर्वं कच्चित् क्षेमम् इहाश्रमे ॥
कच्चिन् न रैभ्यं पुत्रो मे गतवान् अल्पचेतनः ॥
एतद् आचक्ष्व मे शीघ्रं न हि मे शुध्यते मनः ॥
शूद्र उवाच
रैभ्यं गतो नूनम् असौ सुतस् ते मन्दचेतनः ॥
तथा हि निहतः शेते राक्षसेन बलीयसा ॥
प्रकाल्यमानस् तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा ॥
अग्न्यागारं प्रति द्वारि मया दोर्भ्यां निवारितः ॥
ततः स निहतो ह्य् अत्र जलकामो ऽशुचिर् ध्रुवम् ॥
संभावितो हि तूर्णेन शूलहस्तेन रक्षसा ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
bharadvājas tu kaunteya kṛtvā svādhyāyam āhnikam ||
samitkalāpam ādāya praviveśa svam āśramam ||
taṃ sma dṛṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhanti pāvakāḥ ||
na tv enam upatiṣṭhanti hataputraṃ tadāgnayaḥ ||
vaikṛtaṃ tv agnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ ||
tam andhaṃ śūdram āsīnaṃ gṛhapālam athābravīt ||
kiṃ nu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam ||
tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaccit kṣemam ihāśrame ||
kaccin na raibhyaṃ putro me gatavān alpacetanaḥ ||
etad ācakṣva me śīghraṃ na hi me śudhyate manaḥ ||
śūdra uvāca
raibhyaṃ gato nūnam asau sutas te mandacetanaḥ ||
tathā hi nihataḥ śete rākṣasena balīyasā ||
prakālyamānas tenāyaṃ śūlahastena rakṣasā ||
agnyāgāraṃ prati dvāri mayā dorbhyāṃ nivāritaḥ ||
tataḥ sa nihato hy atra jalakāmo 'śucir dhruvam ||
saṃbhāvito hi tūrṇena śūlahastena rakṣasā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच भरद्वाजस् तु कौन्तेय कृत्वा स्वाध्यायम् आह्निकम् ॥ समित्कलापम् आदाय प्रविवेश स्वम् आश्रमम् ॥ तं स्म दृष्ट्वा पुरा सर्वे प्रत्युत्तिष्ठन्ति पावकाः ॥ न त्व् एनम् उपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदाग्नयः ॥ वैकृतं त्व् अग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः ॥ तम् अन्धं शूद्रम् आसीनं गृहपालम् अथाब्रवीत् ॥ किं नु मे नाग्नयः शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम् ॥ त्वं चापि न यथापूर्वं कच्चित् क्षेमम् इहाश्रमे ॥ कच्चिन् न रैभ्यं पुत्रो मे गतवान् अल्पचेतनः ॥ एतद् आचक्ष्व मे शीघ्रं न हि मे शुध्यते मनः ॥ शूद्र उवाच रैभ्यं गतो नूनम् असौ सुतस् ते मन्दचेतनः ॥ तथा हि निहतः शेते राक्षसेन बलीयसा ॥ प्रकाल्यमानस् तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा ॥ अग्न्यागारं प्रति द्वारि मया दोर्भ्यां निवारितः ॥ ततः स निहतो ह्य् अत्र जलकामो ऽशुचिर् ध्रुवम् ॥ संभावितो हि तूर्णेन शूलहस्तेन रक्षसा ॥lomaśa uvāca bharadvājas tu kaunteya kṛtvā svādhyāyam āhnikam || samitkalāpam ādāya praviveśa svam āśramam || taṃ sma dṛṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhanti pāvakāḥ || na tv enam upatiṣṭhanti hataputraṃ tadāgnayaḥ || vaikṛtaṃ tv agnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ || tam andhaṃ śūdram āsīnaṃ gṛhapālam athābravīt || kiṃ nu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam || tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaccit kṣemam ihāśrame || kaccin na raibhyaṃ putro me gatavān alpacetanaḥ || etad ācakṣva me śīghraṃ na hi me śudhyate manaḥ || śūdra uvāca raibhyaṃ gato nūnam asau sutas te mandacetanaḥ || tathā hi nihataḥ śete rākṣasena balīyasā || prakālyamānas tenāyaṃ śūlahastena rakṣasā || agnyāgāraṃ prati dvāri mayā dorbhyāṃ nivāritaḥ || tataḥ sa nihato hy atra jalakāmo 'śucir dhruvam || saṃbhāvito hi tūrṇena śūlahastena rakṣasā ||Бхарадваджа, совершив свадхьяю и дневной обряд, взял связку дров и вошёл в свой ашрам; прежде все огни вставали ему навстречу, но теперь, когда сын был убит, огни не встретили его; заметив изменение в агнихотре, великотапасный сказал слепому шудре-домосторожу: почему огни не приветствуют его вид и почему сам шудра не как прежде, всё ли благополучно в ашраме; не ходил ли его малодушный сын к Райбхье, пусть быстро скажет, потому что его ум не очищается; шудра отвечает, что его глупый сын наверняка пошёл к Райбхье, раз лежит убитый сильным ракшасом; когда его гнал ракшас с копьём, он бежал к огненному дому, но у двери шудра удержал его руками; затем он был убит здесь, желая воды, несомненно нечистый, быстро настигнутый ракшасом с копьём.

Translation

Ломаша сказал: «Бхарадваджа, Каунтея, совершив свадхьяю и дневной обряд, взял связку дров и вошёл в свой ашрам. Прежде, увидев его, все огни поднимались навстречу; но тогда, когда сын был убит, огни не встретили его. Заметив изменение в агнихотре, великотапасный сказал слепому шудре, сидевшему как страж дома: “Почему мои огни, шудра, не радуются моему виду? И ты тоже не такой, как прежде. Всё ли благополучно здесь, в ашраме? Не ходил ли мой малодушный сын к Райбхье? Быстро расскажи мне это, ибо мой ум не очищается”. Шудра сказал: “Наверняка этот твой глупый сын пошёл к Райбхье, потому что он лежит убитый более сильным ракшасом. Когда этот ракшас с копьём в руке гнал его, он бежал к огненному дому, но у двери я удержал его руками. Затем он был убит здесь, желая воды, несомненно нечистый, быстро настигнутый ракшасом с поднятым копьём”».

Commentary

Огни молчат раньше, чем человек слышит весть. В мире тапаса нарушение чистоты и смерть сына отражаются даже в жертвенном огне.

Version

51cb88a48ebb · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC