Mahabharata 3.141.8-20

Devanāgarī

भीम उवाच
राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत ॥
व्रजत्य् एव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया ॥
तव चाप्य् अरतिस् तीव्रा वर्धते तम् अपश्यतः ॥
किं पुनः सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत ॥
रथाः कामं निवर्तन्तां सर्वे च परिचारकाः ॥
सूदाः पौरोगवाश् चैव मन्यते यत्र नो भवान् ॥
न ह्य् अहं हातुम् इच्छामि भवन्तम् इह कर्हि चित् ॥
शैले ऽस्मिन् राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च ॥
इयं चापि महाभागा राजपुत्री यतव्रता ॥
त्वाम् ऋते पुरुषव्याघ्र नोत्सहेद् विनिवर्तितुम् ॥
तथैव सहदेवो ऽयं सततं त्वाम् अनुव्रतः ॥
न जातु विनिवर्तेत मतज्ञो ह्य् अहम् अस्य वै ॥
अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया ॥
सर्वे लालसभूताः स्म तस्माद् यास्यामहे सह ॥
यद्य् अशक्यो रथैर् गन्तुं शैलो ऽयं बहुकन्दरः ॥
पद्भिर् एव गमिष्यामो मा राजन् विमना भव ॥
अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति ॥
इति मे वर्तते बुद्धिर् मा राजन् विमना भव ॥
सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकराव् उभौ ॥
दुर्गे संतारयिष्यामि यद्य् अशक्तौ भविष्यतः ॥
युधिष्ठिर उवाच
एवं ते भाषमाणस्य बलं भीमाभिवर्धताम् ॥
यस् त्वम् उत्सहसे वोढुं द्रौपदीं विपुले ऽध्वनि ॥
यमजौ चापि भद्रं ते नैतद् अन्यत्र विद्यते ॥
बलं च ते यशश् चैव धर्मः कीर्तिश् च वर्धताम् ॥
यस् त्वम् उत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया ॥
मा ते ग्लानिर् महाबाहो मा च ते ऽस्तु पराभवः ॥

Transliteration (IAST)

bhīma uvāca
rājaputrī śrameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata ||
vrajaty eva hi kalyāṇī śvetavāhadidṛkṣayā ||
tava cāpy aratis tīvrā vardhate tam apaśyataḥ ||
kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata ||
rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ ||
sūdāḥ paurogavāś caiva manyate yatra no bhavān ||
na hy ahaṃ hātum icchāmi bhavantam iha karhi cit ||
śaile 'smin rākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca ||
iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā ||
tvām ṛte puruṣavyāghra notsahed vinivartitum ||
tathaiva sahadevo 'yaṃ satataṃ tvām anuvrataḥ ||
na jātu vinivarteta matajño hy aham asya vai ||
api cātra mahārāja savyasācididṛkṣayā ||
sarve lālasabhūtāḥ sma tasmād yāsyāmahe saha ||
yady aśakyo rathair gantuṃ śailo 'yaṃ bahukandaraḥ ||
padbhir eva gamiṣyāmo mā rājan vimanā bhava ||
ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati ||
iti me vartate buddhir mā rājan vimanā bhava ||
sukumārau tathā vīrau mādrīnandikarāv ubhau ||
durge saṃtārayiṣyāmi yady aśaktau bhaviṣyataḥ ||
yudhiṣṭhira uvāca
evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatām ||
yas tvam utsahase voḍhuṃ draupadīṃ vipule 'dhvani ||
yamajau cāpi bhadraṃ te naitad anyatra vidyate ||
balaṃ ca te yaśaś caiva dharmaḥ kīrtiś ca vardhatām ||
yas tvam utsahase netuṃ bhrātarau saha kṛṣṇayā ||
mā te glānir mahābāho mā ca te 'stu parābhavaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

भीम उवाच राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत ॥ व्रजत्य् एव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया ॥ तव चाप्य् अरतिस् तीव्रा वर्धते तम् अपश्यतः ॥ किं पुनः सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत ॥ रथाः कामं निवर्तन्तां सर्वे च परिचारकाः ॥ सूदाः पौरोगवाश् चैव मन्यते यत्र नो भवान् ॥ न ह्य् अहं हातुम् इच्छामि भवन्तम् इह कर्हि चित् ॥ शैले ऽस्मिन् राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च ॥ इयं चापि महाभागा राजपुत्री यतव्रता ॥ त्वाम् ऋते पुरुषव्याघ्र नोत्सहेद् विनिवर्तितुम् ॥ तथैव सहदेवो ऽयं सततं त्वाम् अनुव्रतः ॥ न जातु विनिवर्तेत मतज्ञो ह्य् अहम् अस्य वै ॥ अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया ॥ सर्वे लालसभूताः स्म तस्माद् यास्यामहे सह ॥ यद्य् अशक्यो रथैर् गन्तुं शैलो ऽयं बहुकन्दरः ॥ पद्भिर् एव गमिष्यामो मा राजन् विमना भव ॥ अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति ॥ इति मे वर्तते बुद्धिर् मा राजन् विमना भव ॥ सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकराव् उभौ ॥ दुर्गे संतारयिष्यामि यद्य् अशक्तौ भविष्यतः ॥ युधिष्ठिर उवाच एवं ते भाषमाणस्य बलं भीमाभिवर्धताम् ॥ यस् त्वम् उत्सहसे वोढुं द्रौपदीं विपुले ऽध्वनि ॥ यमजौ चापि भद्रं ते नैतद् अन्यत्र विद्यते ॥ बलं च ते यशश् चैव धर्मः कीर्तिश् च वर्धताम् ॥ यस् त्वम् उत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया ॥ मा ते ग्लानिर् महाबाहो मा च ते ऽस्तु पराभवः ॥bhīma uvāca rājaputrī śrameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata || vrajaty eva hi kalyāṇī śvetavāhadidṛkṣayā || tava cāpy aratis tīvrā vardhate tam apaśyataḥ || kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata || rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ || sūdāḥ paurogavāś caiva manyate yatra no bhavān || na hy ahaṃ hātum icchāmi bhavantam iha karhi cit || śaile 'smin rākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca || iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā || tvām ṛte puruṣavyāghra notsahed vinivartitum || tathaiva sahadevo 'yaṃ satataṃ tvām anuvrataḥ || na jātu vinivarteta matajño hy aham asya vai || api cātra mahārāja savyasācididṛkṣayā || sarve lālasabhūtāḥ sma tasmād yāsyāmahe saha || yady aśakyo rathair gantuṃ śailo 'yaṃ bahukandaraḥ || padbhir eva gamiṣyāmo mā rājan vimanā bhava || ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati || iti me vartate buddhir mā rājan vimanā bhava || sukumārau tathā vīrau mādrīnandikarāv ubhau || durge saṃtārayiṣyāmi yady aśaktau bhaviṣyataḥ || yudhiṣṭhira uvāca evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatām || yas tvam utsahase voḍhuṃ draupadīṃ vipule 'dhvani || yamajau cāpi bhadraṃ te naitad anyatra vidyate || balaṃ ca te yaśaś caiva dharmaḥ kīrtiś ca vardhatām || yas tvam utsahase netuṃ bhrātarau saha kṛṣṇayā || mā te glānir mahābāho mā ca te 'stu parābhavaḥ ||Bhima says that the princess, worn out with hardship and grief, will go all the same, wishing to see Shvetavahana; Yudhishthira too feels a fierce longing grow when he does not see Arjuna, all the more so Sahadeva, Bhima, and Krishna; let the chariots, servants, cooks, and overseers return to wherever Yudhishthira thinks best, but Bhima never wishes to leave him on this mountain full of rakshasas, in harsh and uneven places; Draupadi cannot turn back without Yudhishthira, Sahadeva always follows him and will not turn back either; all of them long to see Savyasachin, so they will go together; if the mountain with its caves is impassable for chariots, they will go on foot; Bhima will carry Panchali wherever she cannot walk, and will carry the two gentle sons of Madri across difficult places if they grow weak; Yudhishthira blesses his strength, fame, dharma, and honor, so that no weariness or defeat may come upon him.

Translation

Bhima said: "Bharata, the princess is worn out with hardship and grief, yet, noble as she is, she will go all the same, wishing to see Shvetavahana. And your own fierce longing grows when you do not see him; what then of Sahadeva, of me, and of Krishna? Let the chariots turn back, and with them all the servants, cooks, and kitchen overseers, to wherever you think best. But I never wish to leave you here, on this mountain full of rakshasas, in these harsh and uneven places. And this most fortunate princess, keeper of her vows, will not be able to turn back without you, tiger among men. So too Sahadeva, ever faithful to you, will never turn back -- I know his mind. And indeed all of us here have become eager to see Savyasachin; therefore let us go together. If this mountain with its many caves cannot be crossed by chariot, we shall go on foot; do not be downcast, O king. I will carry Panchali wherever she cannot walk. Such is my resolve; do not be downcast, O king. And the two gentle heroes, the sons of Madri, I will carry across the difficult places if they grow weak." Yudhishthira said: "As you speak thus, Bhima, may your strength increase -- you who are ready to carry Draupadi along the vast road. And the twins as well, blessings upon you. Such a thing is found nowhere else. May your strength, your fame, your dharma, and your honor increase. You are ready to lead your brothers together with Krishna. May no weariness come upon you, mighty-armed one, and may no defeat be yours."

Commentary

Bhima answers not with argument but with readiness to carry. His strength becomes a family dharma: he takes upon himself the burden of those he loves and is bound to protect.

Version

001a6c1ddfb2 · published Jul 16, 2026, 5:12:44 PM UTC

Available inRUEN