Mahabharata 3.141.8-20

Devanāgarī

भीम उवाच
राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत ॥
व्रजत्य् एव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया ॥
तव चाप्य् अरतिस् तीव्रा वर्धते तम् अपश्यतः ॥
किं पुनः सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत ॥
रथाः कामं निवर्तन्तां सर्वे च परिचारकाः ॥
सूदाः पौरोगवाश् चैव मन्यते यत्र नो भवान् ॥
न ह्य् अहं हातुम् इच्छामि भवन्तम् इह कर्हि चित् ॥
शैले ऽस्मिन् राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च ॥
इयं चापि महाभागा राजपुत्री यतव्रता ॥
त्वाम् ऋते पुरुषव्याघ्र नोत्सहेद् विनिवर्तितुम् ॥
तथैव सहदेवो ऽयं सततं त्वाम् अनुव्रतः ॥
न जातु विनिवर्तेत मतज्ञो ह्य् अहम् अस्य वै ॥
अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया ॥
सर्वे लालसभूताः स्म तस्माद् यास्यामहे सह ॥
यद्य् अशक्यो रथैर् गन्तुं शैलो ऽयं बहुकन्दरः ॥
पद्भिर् एव गमिष्यामो मा राजन् विमना भव ॥
अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति ॥
इति मे वर्तते बुद्धिर् मा राजन् विमना भव ॥
सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकराव् उभौ ॥
दुर्गे संतारयिष्यामि यद्य् अशक्तौ भविष्यतः ॥
युधिष्ठिर उवाच
एवं ते भाषमाणस्य बलं भीमाभिवर्धताम् ॥
यस् त्वम् उत्सहसे वोढुं द्रौपदीं विपुले ऽध्वनि ॥
यमजौ चापि भद्रं ते नैतद् अन्यत्र विद्यते ॥
बलं च ते यशश् चैव धर्मः कीर्तिश् च वर्धताम् ॥
यस् त्वम् उत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया ॥
मा ते ग्लानिर् महाबाहो मा च ते ऽस्तु पराभवः ॥

Transliteration (IAST)

bhīma uvāca
rājaputrī śrameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata ||
vrajaty eva hi kalyāṇī śvetavāhadidṛkṣayā ||
tava cāpy aratis tīvrā vardhate tam apaśyataḥ ||
kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata ||
rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ ||
sūdāḥ paurogavāś caiva manyate yatra no bhavān ||
na hy ahaṃ hātum icchāmi bhavantam iha karhi cit ||
śaile 'smin rākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca ||
iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā ||
tvām ṛte puruṣavyāghra notsahed vinivartitum ||
tathaiva sahadevo 'yaṃ satataṃ tvām anuvrataḥ ||
na jātu vinivarteta matajño hy aham asya vai ||
api cātra mahārāja savyasācididṛkṣayā ||
sarve lālasabhūtāḥ sma tasmād yāsyāmahe saha ||
yady aśakyo rathair gantuṃ śailo 'yaṃ bahukandaraḥ ||
padbhir eva gamiṣyāmo mā rājan vimanā bhava ||
ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati ||
iti me vartate buddhir mā rājan vimanā bhava ||
sukumārau tathā vīrau mādrīnandikarāv ubhau ||
durge saṃtārayiṣyāmi yady aśaktau bhaviṣyataḥ ||
yudhiṣṭhira uvāca
evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatām ||
yas tvam utsahase voḍhuṃ draupadīṃ vipule 'dhvani ||
yamajau cāpi bhadraṃ te naitad anyatra vidyate ||
balaṃ ca te yaśaś caiva dharmaḥ kīrtiś ca vardhatām ||
yas tvam utsahase netuṃ bhrātarau saha kṛṣṇayā ||
mā te glānir mahābāho mā ca te 'stu parābhavaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

भीम उवाच राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत ॥ व्रजत्य् एव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया ॥ तव चाप्य् अरतिस् तीव्रा वर्धते तम् अपश्यतः ॥ किं पुनः सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत ॥ रथाः कामं निवर्तन्तां सर्वे च परिचारकाः ॥ सूदाः पौरोगवाश् चैव मन्यते यत्र नो भवान् ॥ न ह्य् अहं हातुम् इच्छामि भवन्तम् इह कर्हि चित् ॥ शैले ऽस्मिन् राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च ॥ इयं चापि महाभागा राजपुत्री यतव्रता ॥ त्वाम् ऋते पुरुषव्याघ्र नोत्सहेद् विनिवर्तितुम् ॥ तथैव सहदेवो ऽयं सततं त्वाम् अनुव्रतः ॥ न जातु विनिवर्तेत मतज्ञो ह्य् अहम् अस्य वै ॥ अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया ॥ सर्वे लालसभूताः स्म तस्माद् यास्यामहे सह ॥ यद्य् अशक्यो रथैर् गन्तुं शैलो ऽयं बहुकन्दरः ॥ पद्भिर् एव गमिष्यामो मा राजन् विमना भव ॥ अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति ॥ इति मे वर्तते बुद्धिर् मा राजन् विमना भव ॥ सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकराव् उभौ ॥ दुर्गे संतारयिष्यामि यद्य् अशक्तौ भविष्यतः ॥ युधिष्ठिर उवाच एवं ते भाषमाणस्य बलं भीमाभिवर्धताम् ॥ यस् त्वम् उत्सहसे वोढुं द्रौपदीं विपुले ऽध्वनि ॥ यमजौ चापि भद्रं ते नैतद् अन्यत्र विद्यते ॥ बलं च ते यशश् चैव धर्मः कीर्तिश् च वर्धताम् ॥ यस् त्वम् उत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया ॥ मा ते ग्लानिर् महाबाहो मा च ते ऽस्तु पराभवः ॥bhīma uvāca rājaputrī śrameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata || vrajaty eva hi kalyāṇī śvetavāhadidṛkṣayā || tava cāpy aratis tīvrā vardhate tam apaśyataḥ || kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata || rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ || sūdāḥ paurogavāś caiva manyate yatra no bhavān || na hy ahaṃ hātum icchāmi bhavantam iha karhi cit || śaile 'smin rākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca || iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā || tvām ṛte puruṣavyāghra notsahed vinivartitum || tathaiva sahadevo 'yaṃ satataṃ tvām anuvrataḥ || na jātu vinivarteta matajño hy aham asya vai || api cātra mahārāja savyasācididṛkṣayā || sarve lālasabhūtāḥ sma tasmād yāsyāmahe saha || yady aśakyo rathair gantuṃ śailo 'yaṃ bahukandaraḥ || padbhir eva gamiṣyāmo mā rājan vimanā bhava || ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati || iti me vartate buddhir mā rājan vimanā bhava || sukumārau tathā vīrau mādrīnandikarāv ubhau || durge saṃtārayiṣyāmi yady aśaktau bhaviṣyataḥ || yudhiṣṭhira uvāca evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatām || yas tvam utsahase voḍhuṃ draupadīṃ vipule 'dhvani || yamajau cāpi bhadraṃ te naitad anyatra vidyate || balaṃ ca te yaśaś caiva dharmaḥ kīrtiś ca vardhatām || yas tvam utsahase netuṃ bhrātarau saha kṛṣṇayā || mā te glānir mahābāho mā ca te 'stu parābhavaḥ ||Бхима говорит, что царевна, измученная трудом и горем, всё равно пойдёт из желания увидеть Шветаваху; у Юдхиштхиры тоже растёт сильная тоска, когда он не видит Арджуну, тем более у Сахадевы, Бхимы и Кришны; пусть колесницы, слуги, повара и надзиратели вернутся туда, где Юдхиштхира сочтёт нужным, но Бхима никогда не хочет оставить его на этой горе, полной ракшасов, в трудных и неровных местах; Драупади без Юдхиштхиры не сможет вернуться, Сахадева всегда следует ему и тоже не вернётся; все они жаждут увидеть Савьясачина, поэтому пойдут вместе; если гора с пещерами недоступна для колесниц, они пойдут пешком; Бхима понесёт Панчали там, где она не сможет идти, а двух нежных сыновей Мадри перенесёт через трудные места, если они ослабеют; Юдхиштхира благословляет его силу, славу, дхарму и честь, чтобы не было утомления и поражения.

Translation

Бхима сказал: «Бхарата, царевна измучена трудом и горем, но благородная всё равно пойдёт, желая увидеть Шветаваху. И твоя сильная тоска растёт, когда ты его не видишь; что же говорить о Сахадеве, обо мне и о Кришне? Пусть колесницы возвращаются, а также все слуги, повара и надзиратели кухни, туда, где ты сочтёшь нужным. Но я никогда не хочу оставлять тебя здесь, на этой горе, полной ракшасов, в трудных и неровных местах. И эта великосчастливая царевна, соблюдающая обеты, без тебя, тигр среди людей, не сможет вернуться. Так же и Сахадева, всегда следующий тебе, никогда не повернёт назад: я знаю его мысль. Да и все мы здесь стали жаждущими увидеть Савьясачина; поэтому пойдём вместе. Если эту гору с многими пещерами невозможно пройти на колесницах, пойдём пешком; не печалься, царь. Я понесу Панчали там, где она не сможет идти. Такова моя мысль; не печалься, царь. А двух нежных героев, сыновей Мадри, я перенесу через трудные места, если они ослабеют». Юдхиштхира сказал: «Когда ты так говоришь, Бхима, пусть возрастает твоя сила: ты готов нести Драупади по великому пути. И близнецов тоже, благо тебе. Такое не найти в другом. Пусть возрастает твоя сила, слава, дхарма и честь. Ты готов вести братьев вместе с Кришной. Да не будет у тебя усталости, могучерукий, и да не будет поражения».

Commentary

Бхима отвечает не рассуждением, а готовностью нести. Его сила становится семейной дхармой: он берёт на себя тяжесть тех, кого любит и обязан защищать.

Version

a604f0739fbb · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC