Mahabharata 3.143.6-15

Devanāgarī

प्रविशत्स्व् अथ वीरेषु पर्वतं गन्धमादनम् ॥
चण्डवातं महद् वर्षं प्रादुरासीद् विशां पते ॥
ततो रेणुः समुद्भूतः सपत्रबहुलो महान् ॥
पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव तमसावृणोत् ॥
न स्म प्रज्ञायते किं चिद् आवृते व्योम्नि रेणुना ॥
न चापि शेकुस् ते कर्तुम् अन्योन्यस्याभिभाषणम् ॥
न चापश्यन्त ते ऽन्योन्यं तमसा हतचक्षुषः ॥
आकृष्यमाणा वातेन साश्मचूर्णेन भारत ॥
द्रुमाणां वातभग्नानां पततां भूतले भृशम् ॥
अन्येषां च महीजानां शब्दः समभवन् महान् ॥
द्यौः स्वित् पतति किं भूमौ दीर्यन्ते पर्वता नु किम् ॥
इति ते मेनिरे सर्वे पवनेन विमोहिताः ॥
ते यथानन्तरान् वृक्षान् वल्मीकान् विषमाणि च ॥
पाणिभिः परिमार्गन्तो भीता वायोर् निलिल्यिरे ॥
ततः कार्मुकम् उद्यम्य भीमसेनो महाबलः ॥
कृष्णाम् आदाय संगत्या तस्थाव् आश्रित्य पादपम् ॥
धर्मराजश् च धौम्यश् च निलिल्याते महावने ॥
अग्निहोत्राण्य् उपादाय सहदेवस् तु पर्वते ॥
नकुलो ब्राह्मणाश् चान्ये लोमशश् च महातपाः ॥
वृक्षान् आसाद्य संत्रस्तास् तत्र तत्र निलिल्यिरे ॥

Transliteration (IAST)

praviśatsv atha vīreṣu parvataṃ gandhamādanam ||
caṇḍavātaṃ mahad varṣaṃ prādurāsīd viśāṃ pate ||
tato reṇuḥ samudbhūtaḥ sapatrabahulo mahān ||
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva tamasāvṛṇot ||
na sma prajñāyate kiṃ cid āvṛte vyomni reṇunā ||
na cāpi śekus te kartum anyonyasyābhibhāṣaṇam ||
na cāpaśyanta te 'nyonyaṃ tamasā hatacakṣuṣaḥ ||
ākṛṣyamāṇā vātena sāśmacūrṇena bhārata ||
drumāṇāṃ vātabhagnānāṃ patatāṃ bhūtale bhṛśam ||
anyeṣāṃ ca mahījānāṃ śabdaḥ samabhavan mahān ||
dyauḥ svit patati kiṃ bhūmau dīryante parvatā nu kim ||
iti te menire sarve pavanena vimohitāḥ ||
te yathānantarān vṛkṣān valmīkān viṣamāṇi ca ||
pāṇibhiḥ parimārganto bhītā vāyor nililyire ||
tataḥ kārmukam udyamya bhīmaseno mahābalaḥ ||
kṛṣṇām ādāya saṃgatyā tasthāv āśritya pādapam ||
dharmarājaś ca dhaumyaś ca nililyāte mahāvane ||
agnihotrāṇy upādāya sahadevas tu parvate ||
nakulo brāhmaṇāś cānye lomaśaś ca mahātapāḥ ||
vṛkṣān āsādya saṃtrastās tatra tatra nililyire ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

प्रविशत्स्व् अथ वीरेषु पर्वतं गन्धमादनम् ॥ चण्डवातं महद् वर्षं प्रादुरासीद् विशां पते ॥ ततो रेणुः समुद्भूतः सपत्रबहुलो महान् ॥ पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव तमसावृणोत् ॥ न स्म प्रज्ञायते किं चिद् आवृते व्योम्नि रेणुना ॥ न चापि शेकुस् ते कर्तुम् अन्योन्यस्याभिभाषणम् ॥ न चापश्यन्त ते ऽन्योन्यं तमसा हतचक्षुषः ॥ आकृष्यमाणा वातेन साश्मचूर्णेन भारत ॥ द्रुमाणां वातभग्नानां पततां भूतले भृशम् ॥ अन्येषां च महीजानां शब्दः समभवन् महान् ॥ द्यौः स्वित् पतति किं भूमौ दीर्यन्ते पर्वता नु किम् ॥ इति ते मेनिरे सर्वे पवनेन विमोहिताः ॥ ते यथानन्तरान् वृक्षान् वल्मीकान् विषमाणि च ॥ पाणिभिः परिमार्गन्तो भीता वायोर् निलिल्यिरे ॥ ततः कार्मुकम् उद्यम्य भीमसेनो महाबलः ॥ कृष्णाम् आदाय संगत्या तस्थाव् आश्रित्य पादपम् ॥ धर्मराजश् च धौम्यश् च निलिल्याते महावने ॥ अग्निहोत्राण्य् उपादाय सहदेवस् तु पर्वते ॥ नकुलो ब्राह्मणाश् चान्ये लोमशश् च महातपाः ॥ वृक्षान् आसाद्य संत्रस्तास् तत्र तत्र निलिल्यिरे ॥praviśatsv atha vīreṣu parvataṃ gandhamādanam || caṇḍavātaṃ mahad varṣaṃ prādurāsīd viśāṃ pate || tato reṇuḥ samudbhūtaḥ sapatrabahulo mahān || pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva tamasāvṛṇot || na sma prajñāyate kiṃ cid āvṛte vyomni reṇunā || na cāpi śekus te kartum anyonyasyābhibhāṣaṇam || na cāpaśyanta te 'nyonyaṃ tamasā hatacakṣuṣaḥ || ākṛṣyamāṇā vātena sāśmacūrṇena bhārata || drumāṇāṃ vātabhagnānāṃ patatāṃ bhūtale bhṛśam || anyeṣāṃ ca mahījānāṃ śabdaḥ samabhavan mahān || dyauḥ svit patati kiṃ bhūmau dīryante parvatā nu kim || iti te menire sarve pavanena vimohitāḥ || te yathānantarān vṛkṣān valmīkān viṣamāṇi ca || pāṇibhiḥ parimārganto bhītā vāyor nililyire || tataḥ kārmukam udyamya bhīmaseno mahābalaḥ || kṛṣṇām ādāya saṃgatyā tasthāv āśritya pādapam || dharmarājaś ca dhaumyaś ca nililyāte mahāvane || agnihotrāṇy upādāya sahadevas tu parvate || nakulo brāhmaṇāś cānye lomaśaś ca mahātapāḥ || vṛkṣān āsādya saṃtrastās tatra tatra nililyire ||Когда герои входили на Гандхамадану, появился яростный ветер и великий дождь; поднялась пыль с листьями, покрыв землю, пространство и небо тьмой; ничто не было видно в закрытом пылью небе, они не могли говорить друг с другом, не видели друг друга, ослеплённые тьмой и тянувшиеся ветром с каменной пылью; шум падающих сломанных ветром деревьев был велик, и они думали, небо ли падает на землю или горы разрываются; ощупывая руками близкие деревья, муравейники и неровности, они в страхе укрылись от ветра; Бхимасена поднял лук, взял Кришну и, соединившись с ней, стал у дерева; Дхармараджа и Дхаумья укрылись в великом лесу, а Сахадева взял агнихотры на горе; Накула, брахманы и Ломаша укрывались у деревьев там и сям.

Translation

Когда герои входили на гору Гандхамадана, владыка народа, поднялся яростный ветер и начался великий дождь. Потом возникла большая пыль, полная листьев, и тьмой покрыла землю, воздушное пространство и небо. В небе, закрытом пылью, ничего нельзя было различить, и они не могли даже говорить друг с другом. Они не видели друг друга, ослеплённые тьмой, увлекаемые ветром с каменной пылью, о Бхарата. Был велик шум деревьев, сломанных ветром и падавших на землю, а также других лесных деревьев. «Не падает ли небо на землю? Не разрываются ли горы?» — так думали они все, сбитые с толку ветром. Ощупывая руками ближайшие деревья, муравейники и неровные места, они, испуганные, укрылись от ветра. Тогда великосильный Бхимасена поднял лук, взял Кришну и, соединившись с ней, стал, опершись на дерево. Дхармараджа и Дхаумья укрылись в великом лесу, а Сахадева на горе взял агнихотры. Накула, другие брахманы и великотапасный Ломаша, испуганные, добрались до деревьев и укрылись там и сям».

Commentary

Буря проверяет не героическую позу, а заботу: Бхима защищает Драупади, Сахадева сохраняет огни, каждый держит то, что ему поручено.

Version

51ab75b7ba64 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC