Mahabharata 3.147.15-22

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण गर्वितम् ॥
हृदयेनावहस्यैनं हनूमान् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
प्रसीद नास्ति मे शक्तिर् उत्थातुं जरयानघ ॥
ममानुकम्पया त्व् एतत् पुच्छम् उत्सार्य गम्यताम् ॥
सावज्ञम् अथ वामेन स्मयञ् जग्राह पाणिना ॥
न चाशकच् चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ॥
उच्चिक्षेप पुनर् दोर्भ्याम् इन्द्रायुधम् इवोच्छ्रितम् ॥
नोद्धर्तुम् अशकद् भीमो दोर्भ्याम् अपि महाबलः ॥
उत्क्षिप्तभ्रूर् विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः ॥
स्विन्नगात्रो ऽभवद् भीमो न चोद्धर्तुं शशाक ह ॥
यत्नवान् अपि तु श्रीमांल् लाङ्गूलोद्धरणोद्धुतः ॥
कपेः पार्श्वगतो भीमस् तस्थौ व्रीडाद् अधोमुखः ॥
प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ॥
सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः ॥
पृष्टः सन् कामया ब्रूहि कस् त्वं वानररूपधृक् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa garvitam ||
hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmān vākyam abravīt ||
prasīda nāsti me śaktir utthātuṃ jarayānagha ||
mamānukampayā tv etat puccham utsārya gamyatām ||
sāvajñam atha vāmena smayañ jagrāha pāṇinā ||
na cāśakac cālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ ||
uccikṣepa punar dorbhyām indrāyudham ivocchritam ||
noddhartum aśakad bhīmo dorbhyām api mahābalaḥ ||
utkṣiptabhrūr vivṛttākṣaḥ saṃhatabhrukuṭīmukhaḥ ||
svinnagātro 'bhavad bhīmo na coddhartuṃ śaśāka ha ||
yatnavān api tu śrīmāṃl lāṅgūloddharaṇoddhutaḥ ||
kapeḥ pārśvagato bhīmas tasthau vrīḍād adhomukhaḥ ||
praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalir vākyam abravīt ||
prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama ||
siddho vā yadi vā devo gandharvo vātha guhyakaḥ ||
pṛṣṭaḥ san kāmayā brūhi kas tvaṃ vānararūpadhṛk ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण गर्वितम् ॥ हृदयेनावहस्यैनं हनूमान् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ प्रसीद नास्ति मे शक्तिर् उत्थातुं जरयानघ ॥ ममानुकम्पया त्व् एतत् पुच्छम् उत्सार्य गम्यताम् ॥ सावज्ञम् अथ वामेन स्मयञ् जग्राह पाणिना ॥ न चाशकच् चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ॥ उच्चिक्षेप पुनर् दोर्भ्याम् इन्द्रायुधम् इवोच्छ्रितम् ॥ नोद्धर्तुम् अशकद् भीमो दोर्भ्याम् अपि महाबलः ॥ उत्क्षिप्तभ्रूर् विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः ॥ स्विन्नगात्रो ऽभवद् भीमो न चोद्धर्तुं शशाक ह ॥ यत्नवान् अपि तु श्रीमांल् लाङ्गूलोद्धरणोद्धुतः ॥ कपेः पार्श्वगतो भीमस् तस्थौ व्रीडाद् अधोमुखः ॥ प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ॥ सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः ॥ पृष्टः सन् कामया ब्रूहि कस् त्वं वानररूपधृक् ॥vaiśaṃpāyana uvāca vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa garvitam || hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmān vākyam abravīt || prasīda nāsti me śaktir utthātuṃ jarayānagha || mamānukampayā tv etat puccham utsārya gamyatām || sāvajñam atha vāmena smayañ jagrāha pāṇinā || na cāśakac cālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ || uccikṣepa punar dorbhyām indrāyudham ivocchritam || noddhartum aśakad bhīmo dorbhyām api mahābalaḥ || utkṣiptabhrūr vivṛttākṣaḥ saṃhatabhrukuṭīmukhaḥ || svinnagātro 'bhavad bhīmo na coddhartuṃ śaśāka ha || yatnavān api tu śrīmāṃl lāṅgūloddharaṇoddhutaḥ || kapeḥ pārśvagato bhīmas tasthau vrīḍād adhomukhaḥ || praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalir vākyam abravīt || prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama || siddho vā yadi vā devo gandharvo vātha guhyakaḥ || pṛṣṭaḥ san kāmayā brūhi kas tvaṃ vānararūpadhṛk ||Хануман понял, что Бхима опьянён силой и гордится мощью рук, внутренне посмеялся и сказал, чтобы он успокоился: у него нет силы встать от старости, пусть из сострадания отодвинет хвост и идёт; Бхима с презрением левой рукой, улыбаясь, взял хвост великой обезьяны, но не смог сдвинуть; потом поднял двумя руками, как поднятый лук Индры, но и двумя руками великосильный не смог поднять; с поднятыми бровями, раскрытыми глазами, сведёнными бровями и потным телом он не смог поднять; хотя старался, стоял рядом с обезьяной, потрясённый поднятием хвоста, с опущенным от стыда лицом; Каунтея пал ниц и со сложенными ладонями попросил царя обезьян простить дурное слово, спросил, сиддха ли он, бог, гандхарва или гухьяка, и кто он в обезьяньем облике.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Поняв, что он опьянён силой и гордится мощью рук, Хануман внутренне посмеялся и сказал: “Успокойся, безгрешный. У меня нет силы встать из-за старости. Из сострадания ко мне отодвинь этот хвост и иди”. Тогда Бхима, улыбаясь, с презрением взял его левой рукой, но не смог сдвинуть хвост великой обезьяны. Потом он поднял его двумя руками, как поднятый лук Индры, но великосильный Бхима не смог поднять и двумя руками. Бхима поднял брови, раскрыл глаза, свёл брови, тело его покрылось потом, но поднять он так и не смог. Хотя славный Бхима старался, потрясённый попыткой поднять хвост, он стоял рядом с обезьяной, опустив лицо от стыда. Тогда Каунтея пал ниц и со сложенными ладонями сказал: “Будь милостив, тигр среди обезьян. Прости моё дурное слово. Ты сиддха, или бог, или гандхарва, или гухьяка? Раз я спрашиваю, скажи по желанию: кто ты, принявший обезьяний облик?”»

Commentary

Один хвост делает то, чего не сделали горы и звери: останавливает гордость Бхимы. Смирение приходит не от поражения врагом, а от встречи со старшим.

Version

541e76f08247 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC