Mahabharata 3.147.1-14

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः ॥
भीमसेनस् तदा वीरः प्रोवाचामित्रकर्शनः ॥
को भवान् किंनिमित्तं वा वानरं वपुर् आश्रितः ॥
ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस् त्वानुपृच्छति ॥
कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः ॥
पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः ॥
स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत् ॥
हनूमान् वायुतनयो वायुपुत्रम् अभाषत ॥
वानरो ऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथेप्सितम् ॥
साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ॥
भीम उवाच
वैशसं वास्तु यद् वान्यन् न त्वा पृच्छामि वानर ॥
प्रयच्छोत्तिष्ठ मार्गं मे मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ॥
हनूमान् उवाच
नास्ति शक्तिर् ममोत्थातुं व्याधिना क्लेशितो ह्य् अहम् ॥
यद्य् अवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम् ॥
भीम उवाच
निर्गुणः परमात्मेति देहं ते व्याप्य तिष्ठति ॥
तम् अहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये ॥
यद्य् आगमैर् न विन्देयं तम् अहं भूतभावनम् ॥
क्रमेयं त्वां गिरिं चेमं हनूमान् इव सागरम् ॥
हनूमान् उवाच
क एष हनुमान् नाम सागरो येन लङ्घितः ॥
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ॥
भीम उवाच
भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः ॥
रामायणे ऽतिविख्यातः शूरो वानरपुंगवः ॥
रामपत्नीकृते येन शतयोजनम् आयतः ॥
सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः ॥
स मे भ्राता महावीर्यस् तुल्यो ऽहं तस्य तेजसा ॥
बले पराक्रमे युद्धे शक्तो ऽहं तव निग्रहे ॥
उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मे ऽद्य पौरुषम् ॥
मच्छासनम् अकुर्वाणं मा त्वा नेष्ये यमक्षयम् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
etac chrutvā vacas tasya vānarendrasya dhīmataḥ ||
bhīmasenas tadā vīraḥ provācāmitrakarśanaḥ ||
ko bhavān kiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapur āśritaḥ ||
brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyas tvānupṛcchati ||
kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ ||
pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ ||
sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat ||
hanūmān vāyutanayo vāyuputram abhāṣata ||
vānaro 'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathepsitam ||
sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam ||
bhīma uvāca
vaiśasaṃ vāstu yad vānyan na tvā pṛcchāmi vānara ||
prayacchottiṣṭha mārgaṃ me mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam ||
hanūmān uvāca
nāsti śaktir mamotthātuṃ vyādhinā kleśito hy aham ||
yady avaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām ||
bhīma uvāca
nirguṇaḥ paramātmeti dehaṃ te vyāpya tiṣṭhati ||
tam ahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye ||
yady āgamair na vindeyaṃ tam ahaṃ bhūtabhāvanam ||
krameyaṃ tvāṃ giriṃ cemaṃ hanūmān iva sāgaram ||
hanūmān uvāca
ka eṣa hanumān nāma sāgaro yena laṅghitaḥ ||
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate ||
bhīma uvāca
bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisattvabalānvitaḥ ||
rāmāyaṇe 'tivikhyātaḥ śūro vānarapuṃgavaḥ ||
rāmapatnīkṛte yena śatayojanam āyataḥ ||
sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ ||
sa me bhrātā mahāvīryas tulyo 'haṃ tasya tejasā ||
bale parākrame yuddhe śakto 'haṃ tava nigrahe ||
uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya vā me 'dya pauruṣam ||
macchāsanam akurvāṇaṃ mā tvā neṣye yamakṣayam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः ॥ भीमसेनस् तदा वीरः प्रोवाचामित्रकर्शनः ॥ को भवान् किंनिमित्तं वा वानरं वपुर् आश्रितः ॥ ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस् त्वानुपृच्छति ॥ कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः ॥ पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः ॥ स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत् ॥ हनूमान् वायुतनयो वायुपुत्रम् अभाषत ॥ वानरो ऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथेप्सितम् ॥ साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ॥ भीम उवाच वैशसं वास्तु यद् वान्यन् न त्वा पृच्छामि वानर ॥ प्रयच्छोत्तिष्ठ मार्गं मे मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ॥ हनूमान् उवाच नास्ति शक्तिर् ममोत्थातुं व्याधिना क्लेशितो ह्य् अहम् ॥ यद्य् अवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम् ॥ भीम उवाच निर्गुणः परमात्मेति देहं ते व्याप्य तिष्ठति ॥ तम् अहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये ॥ यद्य् आगमैर् न विन्देयं तम् अहं भूतभावनम् ॥ क्रमेयं त्वां गिरिं चेमं हनूमान् इव सागरम् ॥ हनूमान् उवाच क एष हनुमान् नाम सागरो येन लङ्घितः ॥ पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ॥ भीम उवाच भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः ॥ रामायणे ऽतिविख्यातः शूरो वानरपुंगवः ॥ रामपत्नीकृते येन शतयोजनम् आयतः ॥ सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः ॥ स मे भ्राता महावीर्यस् तुल्यो ऽहं तस्य तेजसा ॥ बले पराक्रमे युद्धे शक्तो ऽहं तव निग्रहे ॥ उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मे ऽद्य पौरुषम् ॥ मच्छासनम् अकुर्वाणं मा त्वा नेष्ये यमक्षयम् ॥vaiśaṃpāyana uvāca etac chrutvā vacas tasya vānarendrasya dhīmataḥ || bhīmasenas tadā vīraḥ provācāmitrakarśanaḥ || ko bhavān kiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapur āśritaḥ || brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyas tvānupṛcchati || kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ || pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ || sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat || hanūmān vāyutanayo vāyuputram abhāṣata || vānaro 'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathepsitam || sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam || bhīma uvāca vaiśasaṃ vāstu yad vānyan na tvā pṛcchāmi vānara || prayacchottiṣṭha mārgaṃ me mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam || hanūmān uvāca nāsti śaktir mamotthātuṃ vyādhinā kleśito hy aham || yady avaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām || bhīma uvāca nirguṇaḥ paramātmeti dehaṃ te vyāpya tiṣṭhati || tam ahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye || yady āgamair na vindeyaṃ tam ahaṃ bhūtabhāvanam || krameyaṃ tvāṃ giriṃ cemaṃ hanūmān iva sāgaram || hanūmān uvāca ka eṣa hanumān nāma sāgaro yena laṅghitaḥ || pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate || bhīma uvāca bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisattvabalānvitaḥ || rāmāyaṇe 'tivikhyātaḥ śūro vānarapuṃgavaḥ || rāmapatnīkṛte yena śatayojanam āyataḥ || sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ || sa me bhrātā mahāvīryas tulyo 'haṃ tasya tejasā || bale parākrame yuddhe śakto 'haṃ tava nigrahe || uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya vā me 'dya pauruṣam || macchāsanam akurvāṇaṃ mā tvā neṣye yamakṣayam ||Услышав слово мудрого царя обезьян, герой Бхимасена спрашивает, кто он и почему принял обезьяний облик; кшатрий, следующий за брахманом в варне, спрашивает его: он каурава лунного рода, рождённый в утробе Кунти, Пандав, сын Ваю, известный как Бхимасена; Хануман, сын Ваю, улыбаясь, отвечает сыну Ваю: он обезьяна и не даст путь как тот хочет, пусть тот хорошо уйдёт и вернётся, чтобы не получить беды; Бхима говорит, что не спрашивает о беде, пусть обезьяна встанет и даст путь, иначе сама получит беду; Хануман говорит, что не имеет силы встать, потому что болен, и если Бхиме обязательно идти, пусть перешагнёт через него; Бхима отвечает, что бескачественный Параматман пребывает, пронизывая тело обезьяны, и он не презрит и не перешагнёт Его, познаваемого знанием; если бы он не знал Его из писаний, он перешагнул бы через обезьяну и эту гору, как Хануман через океан; Хануман спрашивает, кто такой Хануман, перешагнувший океан; Бхима говорит, что это его брат, достойный хвалы за качества, с разумом, стойкостью и силой, знаменитый в Рамаяне герой и лучший обезьян; ради жены Рамы он одним шагом пересёк океан в сто йоджан; этот великомогучий его брат, а Бхима равен ему сиянием, силой, подвигом и боем, способен одолеть обезьяну; пусть он встанет и даст путь или увидит его силу, иначе Бхима поведёт его в обитель Ямы.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Услышав это слово мудрого царя обезьян, герой Бхимасена, сокрушитель врагов, сказал: “Кто ты? По какой причине принял обезьяний облик? Тебя спрашивает кшатрий, варна после брахмана. Я каурава лунного рода, носимый в утробе Кунти, Пандав, сын Ваю, известный как Бхимасена”. Хануман, сын Ваю, улыбаясь, принял слово Бхимасены и сказал сыну Ваю: “Я обезьяна. Я не дам тебе путь так, как ты хочешь. Лучше уходи, возвращайся, чтобы не получить беды”. Бхима сказал: “Беда или что-то другое — не об этом я спрашиваю тебя, обезьяна. Встань, дай мне путь, чтобы ты сам не получил беды”. Хануман сказал: “У меня нет силы встать: я измучен болезнью. Если тебе непременно нужно идти, перешагни через меня”. Бхима сказал: “Бескачественный Параматман пребывает, пронизывая твоё тело. Я не презираю Его, познаваемого знанием, и не перешагну. Если бы я не узнавал из священных преданий этого Творца существ, я перешагнул бы через тебя и эту гору, как Хануман через океан”. Хануман сказал: “Кто этот Хануман, которым был пересечён океан? Я спрашиваю тебя, лучший из Куру; расскажи, если можешь”. Бхима сказал: “Это мой брат, достойный хвалы за качества, наделённый разумом, стойкостью и силой, в Рамаяне чрезвычайно знаменитый герой, лучший из обезьян. Ради жены Рамы этот владыка обезьян одним шагом пересёк океан протяжённостью сто йоджан. Он мой брат, великой силы; сиянием я равен ему. В силе, подвиге и бою я способен одолеть тебя. Встань, дай мне путь или сегодня смотри на мою мужественность. Если ты не исполнишь мой приказ, я поведу тебя в обитель Ямы”».

Commentary

Бхима знает Параматмана в каждом теле и всё же говорит с гордостью силы. Именно это напряжение Хануман сейчас будет исправлять: знание должно стать смирением.

Version

484e7035739c · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC