Mahabharata 3.146.57-81

Devanāgarī

तं वज्रनिष्पेषसमम् आस्फोटितरवं भृशम् ॥
श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर् मुक्तो महास्वनः ॥
सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैर् अपि भारत ॥
मुक्तो विरावः सुमहान् पर्वतो येन पूरितः ॥
तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुंगवः ॥
प्राजृम्भत महाकायो हनूमान् नाम वानरः ॥
कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस् तदा ॥
जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजम् इवोच्छ्रितम् ॥
आस्फोटयत लाङ्गूलम् इन्द्राशनिसमस्वनम् ॥
तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः स गुहामुखैः ॥
उद्गारम् इव गौर् नर्दम् उत्ससर्ज समन्ततः ॥
स लाङ्गूलरवस् तस्य मत्तवारणनिस्वनम् ॥
अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु ॥
स भीमसेनस् तं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः ॥
शब्दप्रभवम् अन्विच्छंश् चचार कदलीवनम् ॥
कदलीवनमध्यस्थम् अथ पीने शिलातले ॥
स ददर्श महाबाहुर् वानराधिपतिं स्थितम् ॥
विद्युत्संघातदुष्प्रेक्ष्यं विद्युत्संघातपिङ्गलम् ॥
विद्युत्संघातसदृशं विद्युत्संघातचञ्चलम् ॥
बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनह्रस्वशिरोधरम् ॥
स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात् तनुमध्यकटीतटम् ॥
किं चिच् चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च ॥
लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम् ॥
रक्तोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्भ्रुवम् ॥
वदनं वृत्तदंष्ट्राग्रं रश्मिवन्तम् इवोडुपम् ॥
वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लभासैर् अलंकृतम् ॥
केसरोत्करसंमिश्रम् अशोकानाम् इवोत्करम् ॥
हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम् ॥
दीप्यमानं स्ववपुषा अर्चिष्मन्तम् इवानलम् ॥
निरीक्षन्तम् अवित्रस्तं लोचनैर् मधुपिङ्गलैः ॥
तं वानरवरं वीरम् अतिकायं महाबलम् ॥
अथोपसृत्य तरसा भीमो भीमपराक्रमः ॥
सिंहनादं समकरोद् बोधयिष्यन् कपिं तदा ॥
तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर् मृगपक्षिणः ॥
हनूमांश् च महासत्त्व ईषद् उन्मील्य लोचने ॥
अवैक्षद् अथ सावज्ञं लोचनैर् मधुपिङ्गलैः ॥
स्मितेनाभाष्य कौन्तेयं वानरो नरम् अब्रवीत् ॥
किमर्थं सरुजस् ते ऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः ॥
ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता ॥
वयं धर्मं न जानीमस् तिर्यग्योनिं समाश्रिताः ॥
मनुष्या बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु ॥
क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु ॥
धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥
न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास् त्वया ॥
अल्पबुद्धितया वन्यान् उत्सादयसि यन् मृगान् ॥
ब्रूहि कस् त्वं किमर्थं वा वनं त्वम् इदम् आगतः ॥
वर्जितं मानुषैर् भावैस् तथैव पुरुषैर् अपि ॥
अतः परमगम्यो ऽयं पर्वतः सुदुरारुहः ॥
विना सिद्धगतिं वीर गतिर् अत्र न विद्यते ॥
कारुण्यात् सौहृदाच् चैव वारये त्वां महाबल ॥
नातः परं त्वया शक्यं गन्तुम् आश्वसिहि प्रभो ॥
इमान्य् अमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च ॥
भक्षयित्वा निवर्तस्व ग्राह्यं यदि वचो मम ॥

Transliteration (IAST)

taṃ vajraniṣpeṣasamam āsphoṭitaravaṃ bhṛśam ||
śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhair mukto mahāsvanaḥ ||
siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarair api bhārata ||
mukto virāvaḥ sumahān parvato yena pūritaḥ ||
taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṃgavaḥ ||
prājṛmbhata mahākāyo hanūmān nāma vānaraḥ ||
kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatas tadā ||
jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajam ivocchritam ||
āsphoṭayata lāṅgūlam indrāśanisamasvanam ||
tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ sa guhāmukhaiḥ ||
udgāram iva gaur nardam utsasarja samantataḥ ||
sa lāṅgūlaravas tasya mattavāraṇanisvanam ||
antardhāya vicitreṣu cacāra girisānuṣu ||
sa bhīmasenas taṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ ||
śabdaprabhavam anvicchaṃś cacāra kadalīvanam ||
kadalīvanamadhyastham atha pīne śilātale ||
sa dadarśa mahābāhur vānarādhipatiṃ sthitam ||
vidyutsaṃghātaduṣprekṣyaṃ vidyutsaṃghātapiṅgalam ||
vidyutsaṃghātasadṛśaṃ vidyutsaṃghātacañcalam ||
bāhusvastikavinyastapīnahrasvaśirodharam ||
skandhabhūyiṣṭhakāyatvāt tanumadhyakaṭītaṭam ||
kiṃ cic cābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca ||
lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam ||
raktoṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladbhruvam ||
vadanaṃ vṛttadaṃṣṭrāgraṃ raśmivantam ivoḍupam ||
vadanābhyantaragataiḥ śuklabhāsair alaṃkṛtam ||
kesarotkarasaṃmiśram aśokānām ivotkaram ||
hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim ||
dīpyamānaṃ svavapuṣā arciṣmantam ivānalam ||
nirīkṣantam avitrastaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ ||
taṃ vānaravaraṃ vīram atikāyaṃ mahābalam ||
athopasṛtya tarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ ||
siṃhanādaṃ samakarod bodhayiṣyan kapiṃ tadā ||
tena śabdena bhīmasya vitresur mṛgapakṣiṇaḥ ||
hanūmāṃś ca mahāsattva īṣad unmīlya locane ||
avaikṣad atha sāvajñaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ ||
smitenābhāṣya kaunteyaṃ vānaro naram abravīt ||
kimarthaṃ sarujas te 'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ ||
nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā ||
vayaṃ dharmaṃ na jānīmas tiryagyoniṃ samāśritāḥ ||
manuṣyā buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu ||
krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu ||
dharmaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||
na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitās tvayā ||
alpabuddhitayā vanyān utsādayasi yan mṛgān ||
brūhi kas tvaṃ kimarthaṃ vā vanaṃ tvam idam āgataḥ ||
varjitaṃ mānuṣair bhāvais tathaiva puruṣair api ||
ataḥ paramagamyo 'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ ||
vinā siddhagatiṃ vīra gatir atra na vidyate ||
kāruṇyāt sauhṛdāc caiva vāraye tvāṃ mahābala ||
nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantum āśvasihi prabho ||
imāny amṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca ||
bhakṣayitvā nivartasva grāhyaṃ yadi vaco mama ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तं वज्रनिष्पेषसमम् आस्फोटितरवं भृशम् ॥ श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर् मुक्तो महास्वनः ॥ सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैर् अपि भारत ॥ मुक्तो विरावः सुमहान् पर्वतो येन पूरितः ॥ तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुंगवः ॥ प्राजृम्भत महाकायो हनूमान् नाम वानरः ॥ कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस् तदा ॥ जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजम् इवोच्छ्रितम् ॥ आस्फोटयत लाङ्गूलम् इन्द्राशनिसमस्वनम् ॥ तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः स गुहामुखैः ॥ उद्गारम् इव गौर् नर्दम् उत्ससर्ज समन्ततः ॥ स लाङ्गूलरवस् तस्य मत्तवारणनिस्वनम् ॥ अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु ॥ स भीमसेनस् तं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः ॥ शब्दप्रभवम् अन्विच्छंश् चचार कदलीवनम् ॥ कदलीवनमध्यस्थम् अथ पीने शिलातले ॥ स ददर्श महाबाहुर् वानराधिपतिं स्थितम् ॥ विद्युत्संघातदुष्प्रेक्ष्यं विद्युत्संघातपिङ्गलम् ॥ विद्युत्संघातसदृशं विद्युत्संघातचञ्चलम् ॥ बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनह्रस्वशिरोधरम् ॥ स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात् तनुमध्यकटीतटम् ॥ किं चिच् चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च ॥ लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम् ॥ रक्तोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्भ्रुवम् ॥ वदनं वृत्तदंष्ट्राग्रं रश्मिवन्तम् इवोडुपम् ॥ वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लभासैर् अलंकृतम् ॥ केसरोत्करसंमिश्रम् अशोकानाम् इवोत्करम् ॥ हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम् ॥ दीप्यमानं स्ववपुषा अर्चिष्मन्तम् इवानलम् ॥ निरीक्षन्तम् अवित्रस्तं लोचनैर् मधुपिङ्गलैः ॥ तं वानरवरं वीरम् अतिकायं महाबलम् ॥ अथोपसृत्य तरसा भीमो भीमपराक्रमः ॥ सिंहनादं समकरोद् बोधयिष्यन् कपिं तदा ॥ तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर् मृगपक्षिणः ॥ हनूमांश् च महासत्त्व ईषद् उन्मील्य लोचने ॥ अवैक्षद् अथ सावज्ञं लोचनैर् मधुपिङ्गलैः ॥ स्मितेनाभाष्य कौन्तेयं वानरो नरम् अब्रवीत् ॥ किमर्थं सरुजस् ते ऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः ॥ ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता ॥ वयं धर्मं न जानीमस् तिर्यग्योनिं समाश्रिताः ॥ मनुष्या बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु ॥ क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु ॥ धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास् त्वया ॥ अल्पबुद्धितया वन्यान् उत्सादयसि यन् मृगान् ॥ ब्रूहि कस् त्वं किमर्थं वा वनं त्वम् इदम् आगतः ॥ वर्जितं मानुषैर् भावैस् तथैव पुरुषैर् अपि ॥ अतः परमगम्यो ऽयं पर्वतः सुदुरारुहः ॥ विना सिद्धगतिं वीर गतिर् अत्र न विद्यते ॥ कारुण्यात् सौहृदाच् चैव वारये त्वां महाबल ॥ नातः परं त्वया शक्यं गन्तुम् आश्वसिहि प्रभो ॥ इमान्य् अमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च ॥ भक्षयित्वा निवर्तस्व ग्राह्यं यदि वचो मम ॥taṃ vajraniṣpeṣasamam āsphoṭitaravaṃ bhṛśam || śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhair mukto mahāsvanaḥ || siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarair api bhārata || mukto virāvaḥ sumahān parvato yena pūritaḥ || taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṃgavaḥ || prājṛmbhata mahākāyo hanūmān nāma vānaraḥ || kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatas tadā || jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajam ivocchritam || āsphoṭayata lāṅgūlam indrāśanisamasvanam || tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ sa guhāmukhaiḥ || udgāram iva gaur nardam utsasarja samantataḥ || sa lāṅgūlaravas tasya mattavāraṇanisvanam || antardhāya vicitreṣu cacāra girisānuṣu || sa bhīmasenas taṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ || śabdaprabhavam anvicchaṃś cacāra kadalīvanam || kadalīvanamadhyastham atha pīne śilātale || sa dadarśa mahābāhur vānarādhipatiṃ sthitam || vidyutsaṃghātaduṣprekṣyaṃ vidyutsaṃghātapiṅgalam || vidyutsaṃghātasadṛśaṃ vidyutsaṃghātacañcalam || bāhusvastikavinyastapīnahrasvaśirodharam || skandhabhūyiṣṭhakāyatvāt tanumadhyakaṭītaṭam || kiṃ cic cābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca || lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam || raktoṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladbhruvam || vadanaṃ vṛttadaṃṣṭrāgraṃ raśmivantam ivoḍupam || vadanābhyantaragataiḥ śuklabhāsair alaṃkṛtam || kesarotkarasaṃmiśram aśokānām ivotkaram || hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim || dīpyamānaṃ svavapuṣā arciṣmantam ivānalam || nirīkṣantam avitrastaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ || taṃ vānaravaraṃ vīram atikāyaṃ mahābalam || athopasṛtya tarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ || siṃhanādaṃ samakarod bodhayiṣyan kapiṃ tadā || tena śabdena bhīmasya vitresur mṛgapakṣiṇaḥ || hanūmāṃś ca mahāsattva īṣad unmīlya locane || avaikṣad atha sāvajñaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ || smitenābhāṣya kaunteyaṃ vānaro naram abravīt || kimarthaṃ sarujas te 'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ || nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā || vayaṃ dharmaṃ na jānīmas tiryagyoniṃ samāśritāḥ || manuṣyā buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu || krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu || dharmaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitās tvayā || alpabuddhitayā vanyān utsādayasi yan mṛgān || brūhi kas tvaṃ kimarthaṃ vā vanaṃ tvam idam āgataḥ || varjitaṃ mānuṣair bhāvais tathaiva puruṣair api || ataḥ paramagamyo 'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ || vinā siddhagatiṃ vīra gatir atra na vidyate || kāruṇyāt sauhṛdāc caiva vāraye tvāṃ mahābala || nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantum āśvasihi prabho || imāny amṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca || bhakṣayitvā nivartasva grāhyaṃ yadi vaco mama ||Услышав шум, подобный удару ваджры, львы в горных пещерах издали великий звук; испуганные львиным рыком слоны тоже заревели, наполнив гору; услышав этот шум, спавший великий обезьяний вождь Хануман зевнул; находясь в банановой роще, подвластный сну, он, зевая, огромным хвостом, поднятым как знамя Шакры, ударил, и звук был как гром Индры; гора через отверстия пещер выпустила звук хвоста, как корова рёв; звук хвоста, похожий на рёв опьянённого слона, прошёл по склонам; Бхима, услышав его, с поднявшимися волосами стал искать источник звука и ходил по банановому лесу; на каменной плите он увидел владыку обезьян: трудносмотримого как скопление молний, рыжего как молния, подобного молнии, с руками крестом, мощной шеей и короткой головой, телом широким в плечах и тонким в середине, длинношерстным поднятым хвостом как знаменем, красными губами, медным языком, красными ушами, подвижными бровями, лунообразным лицом с клыками, белыми зубами, гривой как груда ашок, среди золотых бананов, сияющего как огонь, смотрящего без страха медово-рыжими глазами; Бхима подошёл и издал львиный рык, желая разбудить обезьяну; звери и птицы испугались, а Хануман чуть открыл глаза, посмотрел с презрением и, улыбнувшись, спросил, зачем Бхима болезненно разбудил его, спавшего спокойно; знающий должен иметь сострадание к существам, а они, рождённые животными, дхармы не знают; как разумные люди могут привязываться к жестоким делам, оскверняющим тело, речь и ум, убивающим дхарму; Бхима не знает дхармы и не служил старшим, раз по малому разуму уничтожает лесных зверей; пусть скажет, кто он и зачем пришёл в этот лес, лишённый человеческих состояний; дальше гора недоступна, без движения сиддхов здесь нет пути; Хануман из сострадания и дружбы удерживает его, дальше идти невозможно; пусть он съест корни и плоды, подобные амрите, и вернётся, если принимает слово.

Translation

Услышав этот звук, подобный удару ваджры, львы, спавшие в горных пещерах, издали великий рёв. Испуганные львиным рёвом, слоны тоже испустили огромный крик, которым наполнилась гора. Услышав этот шум, спавший великий обезьяний вождь, обезьяна по имени Хануман, зевнул. Тогда, находясь в банановой роще и будучи во власти сна, он, зевая, ударил своим огромным хвостом, поднятым как знамя Шакры, и звук был подобен грому Индры. Гора своими пещерными устами со всех сторон выпустила звук его хвоста, словно корова выпускает рёв. Этот звук хвоста, похожий на рёв опьянённого слона, прошёл по разным горным склонам. Бхимасена, услышав его, с радостно поднявшимися волосами стал искать источник звука и ходил по банановому лесу. Потом могучерукий увидел на широкой каменной плите владыку обезьян, стоявшего среди бананового леса: трудносмотримого, как скопление молний; рыжего, как скопление молний; подобного молнии и подвижного, как молния; с мощной короткой шеей, на которой руки были сложены крестом; с телом, широким в плечах и тонким в середине; с чуть склонённой головой и длинношерстным хвостом, устремлённым вверх и сияющим как знамя; с красными губами, медным языком, красными ушами и подвижными бровями; с лицом, где округлые концы клыков сияли как лучистая луна; украшенным внутри белыми блестящими зубами, смешанными с гривой, словно груда ашок; находившегося среди золотых бананов, великосияющего, горящего собственным телом как пламенный огонь; бесстрашно смотрящего медово-рыжими глазами. Тогда Бхима, грозный в подвиге, быстро подошёл и издал львиный рык, желая разбудить обезьяну. От этого звука Бхимы звери и птицы испугались; а великосильный Хануман чуть открыл глаза и посмотрел на него с презрением своими медово-рыжими глазами. Обезьяна, улыбнувшись, обратилась к Каунтее: “Зачем ты так болезненно разбудил меня, когда я спал спокойно? Разве ты, знающий, не должен проявлять сострадание к существам? Мы, принявшие животное рождение, не знаем дхармы. Люди наделены разумом и проявляют сострадание к живым существам. Как же разумные, подобные тебе, могут привязываться к жестоким делам, оскверняющим тело, речь и ум и губящим дхарму? Ты не знаешь дхармы, ты не служил старшим: по малому разуму ты уничтожаешь лесных зверей. Скажи, кто ты и зачем пришёл в этот лес, лишённый человеческих состояний и даже людей? Дальше эта гора недоступна и очень трудна для восхождения; без движения сиддхов, герой, здесь нет пути. Из сострадания и дружбы я удерживаю тебя, великосильный. Дальше ты не сможешь идти; успокойся, господин. Вот корни и плоды, подобные амрите. Поешь их и возвращайся, если принимаешь моё слово”».

Commentary

Хануман первым делом учит Бхиму состраданию. Его величие проявляется не в угрозе, а в том, что он останавливает силу брата до того, как она станет безрассудством.

Version

a70669cef73c · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC