Mahabharata 3.146.15-37

Devanāgarī

रुक्मपृष्ठं धनुर् गृह्य शरांश् चाशीविषोपमान् ॥
मृगराड् इव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः ॥
द्रौपद्याः प्रियम् अन्विच्छन् स्वबाहुबलम् आश्रितः ॥
व्यपेतभयसंमोहः शैलम् अभ्यपतद् बली ॥
स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम् ॥
गिरिं चचारारिहरः किंनराचरितं शुभम् ॥
नानावर्णधरैश् चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः ॥
सर्वभूषणसंपूर्णं भूमेर् भुजम् इवोच्छ्रितम् ॥
सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ॥
सक्तचक्षुर् अभिप्रायं हृदयेनानुचिन्तयन् ॥
पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाभिरुतेषु च ॥
बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर् जगामामितविक्रमः ॥
जिघ्रमाणो महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम् ॥
गन्धम् उद्दामम् उद्दामो वने मत्त इव द्विपः ॥
ह्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः ॥
पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना ॥
स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥
विलोडयाम् आस तदा पुष्पहेतोर् अरिंदमः ॥
विषमच्छेदरचितैर् अनुलिप्तम् इवाङ्गुलैः ॥
विमलैर् धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः ॥
सपक्षम् इव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः ॥
मुक्ताहारैर् इव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः ॥
अभिरामनदीकुञ्जनिर्झरोदरकन्दरम् ॥
अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तबहुबर्हिणम् ॥
दिग्वारणविषाणाग्रैर् घृष्टोपलशिलातलम् ॥
स्रस्तांशुकम् इवाक्षोभ्यैर् निम्नगानिःसृतैर् जलैः ॥
सशष्पकवलैः स्वस्थैर् अदूरपरिवर्तिभिः ॥
भयस्याज्ञैश् च हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः ॥
चालयन्न् ऊरुवेगेन लताजालान्य् अनेकशः ॥
आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान् वायुसुतो ययौ ॥
प्रियामनोरथं कर्तुम् उद्यतश् चारुलोचनः ॥
प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा ॥
मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान् ॥
मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः ॥
प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर् व्यावृत्ताभिर् विचेष्टितैः ॥
यक्षगन्धर्वयोषाभिर् अदृश्याभिर् निरीक्षितः ॥
नवावतारं रूपस्य विक्रीणन्न् इव पाण्डवः ॥
चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ॥
संस्मरन् विविधान् क्लेशान् दुर्योधनकृतान् बहून् ॥
द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः ॥
सो ऽचिन्तयद् गते स्वर्गम् अर्जुने मयि चागते ॥
पुष्पहेतोः कथं न्व् आर्यः करिष्यति युधिष्ठिरः ॥
स्नेहान् नरवरो नूनम् अविश्वासाद् वनस्य च ॥
नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः ॥
कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच् छीघ्रम् इति चिन्तयन् ॥
प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराड् इव वेगितः ॥

Transliteration (IAST)

rukmapṛṣṭhaṃ dhanur gṛhya śarāṃś cāśīviṣopamān ||
mṛgarāḍ iva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ ||
draupadyāḥ priyam anvicchan svabāhubalam āśritaḥ ||
vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī ||
sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam ||
giriṃ cacārāriharaḥ kiṃnarācaritaṃ śubham ||
nānāvarṇadharaiś citraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ ||
sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmer bhujam ivocchritam ||
sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu ||
saktacakṣur abhiprāyaṃ hṛdayenānucintayan ||
puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadābhiruteṣu ca ||
baddhaśrotramanaścakṣur jagāmāmitavikramaḥ ||
jighramāṇo mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam ||
gandham uddāmam uddāmo vane matta iva dvipaḥ ||
hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ ||
pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā ||
sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam ||
viloḍayām āsa tadā puṣpahetor ariṃdamaḥ ||
viṣamacchedaracitair anuliptam ivāṅgulaiḥ ||
vimalair dhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ ||
sapakṣam iva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ ||
muktāhārair iva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ ||
abhirāmanadīkuñjanirjharodarakandaram ||
apsaronūpuraravaiḥ pranṛttabahubarhiṇam ||
digvāraṇaviṣāṇāgrair ghṛṣṭopalaśilātalam ||
srastāṃśukam ivākṣobhyair nimnagāniḥsṛtair jalaiḥ ||
saśaṣpakavalaiḥ svasthair adūraparivartibhiḥ ||
bhayasyājñaiś ca hariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ ||
cālayann ūruvegena latājālāny anekaśaḥ ||
ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmān vāyusuto yayau ||
priyāmanorathaṃ kartum udyataś cārulocanaḥ ||
prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā ||
mattavāraṇavikrānto mattavāraṇavegavān ||
mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ ||
priyapārśvopaviṣṭābhir vyāvṛttābhir viceṣṭitaiḥ ||
yakṣagandharvayoṣābhir adṛśyābhir nirīkṣitaḥ ||
navāvatāraṃ rūpasya vikrīṇann iva pāṇḍavaḥ ||
cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu ||
saṃsmaran vividhān kleśān duryodhanakṛtān bahūn ||
draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ ||
so 'cintayad gate svargam arjune mayi cāgate ||
puṣpahetoḥ kathaṃ nv āryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ ||
snehān naravaro nūnam aviśvāsād vanasya ca ||
nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ ||
kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syāc chīghram iti cintayan ||
pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍ iva vegitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

रुक्मपृष्ठं धनुर् गृह्य शरांश् चाशीविषोपमान् ॥ मृगराड् इव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः ॥ द्रौपद्याः प्रियम् अन्विच्छन् स्वबाहुबलम् आश्रितः ॥ व्यपेतभयसंमोहः शैलम् अभ्यपतद् बली ॥ स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम् ॥ गिरिं चचारारिहरः किंनराचरितं शुभम् ॥ नानावर्णधरैश् चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः ॥ सर्वभूषणसंपूर्णं भूमेर् भुजम् इवोच्छ्रितम् ॥ सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ॥ सक्तचक्षुर् अभिप्रायं हृदयेनानुचिन्तयन् ॥ पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाभिरुतेषु च ॥ बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर् जगामामितविक्रमः ॥ जिघ्रमाणो महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम् ॥ गन्धम् उद्दामम् उद्दामो वने मत्त इव द्विपः ॥ ह्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः ॥ पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना ॥ स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ विलोडयाम् आस तदा पुष्पहेतोर् अरिंदमः ॥ विषमच्छेदरचितैर् अनुलिप्तम् इवाङ्गुलैः ॥ विमलैर् धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः ॥ सपक्षम् इव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः ॥ मुक्ताहारैर् इव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः ॥ अभिरामनदीकुञ्जनिर्झरोदरकन्दरम् ॥ अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तबहुबर्हिणम् ॥ दिग्वारणविषाणाग्रैर् घृष्टोपलशिलातलम् ॥ स्रस्तांशुकम् इवाक्षोभ्यैर् निम्नगानिःसृतैर् जलैः ॥ सशष्पकवलैः स्वस्थैर् अदूरपरिवर्तिभिः ॥ भयस्याज्ञैश् च हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः ॥ चालयन्न् ऊरुवेगेन लताजालान्य् अनेकशः ॥ आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान् वायुसुतो ययौ ॥ प्रियामनोरथं कर्तुम् उद्यतश् चारुलोचनः ॥ प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा ॥ मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान् ॥ मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः ॥ प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर् व्यावृत्ताभिर् विचेष्टितैः ॥ यक्षगन्धर्वयोषाभिर् अदृश्याभिर् निरीक्षितः ॥ नवावतारं रूपस्य विक्रीणन्न् इव पाण्डवः ॥ चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ॥ संस्मरन् विविधान् क्लेशान् दुर्योधनकृतान् बहून् ॥ द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः ॥ सो ऽचिन्तयद् गते स्वर्गम् अर्जुने मयि चागते ॥ पुष्पहेतोः कथं न्व् आर्यः करिष्यति युधिष्ठिरः ॥ स्नेहान् नरवरो नूनम् अविश्वासाद् वनस्य च ॥ नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः ॥ कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच् छीघ्रम् इति चिन्तयन् ॥ प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराड् इव वेगितः ॥rukmapṛṣṭhaṃ dhanur gṛhya śarāṃś cāśīviṣopamān || mṛgarāḍ iva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ || draupadyāḥ priyam anvicchan svabāhubalam āśritaḥ || vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī || sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam || giriṃ cacārāriharaḥ kiṃnarācaritaṃ śubham || nānāvarṇadharaiś citraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ || sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmer bhujam ivocchritam || sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu || saktacakṣur abhiprāyaṃ hṛdayenānucintayan || puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadābhiruteṣu ca || baddhaśrotramanaścakṣur jagāmāmitavikramaḥ || jighramāṇo mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam || gandham uddāmam uddāmo vane matta iva dvipaḥ || hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ || pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā || sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam || viloḍayām āsa tadā puṣpahetor ariṃdamaḥ || viṣamacchedaracitair anuliptam ivāṅgulaiḥ || vimalair dhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ || sapakṣam iva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ || muktāhārair iva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ || abhirāmanadīkuñjanirjharodarakandaram || apsaronūpuraravaiḥ pranṛttabahubarhiṇam || digvāraṇaviṣāṇāgrair ghṛṣṭopalaśilātalam || srastāṃśukam ivākṣobhyair nimnagāniḥsṛtair jalaiḥ || saśaṣpakavalaiḥ svasthair adūraparivartibhiḥ || bhayasyājñaiś ca hariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ || cālayann ūruvegena latājālāny anekaśaḥ || ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmān vāyusuto yayau || priyāmanorathaṃ kartum udyataś cārulocanaḥ || prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā || mattavāraṇavikrānto mattavāraṇavegavān || mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ || priyapārśvopaviṣṭābhir vyāvṛttābhir viceṣṭitaiḥ || yakṣagandharvayoṣābhir adṛśyābhir nirīkṣitaḥ || navāvatāraṃ rūpasya vikrīṇann iva pāṇḍavaḥ || cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu || saṃsmaran vividhān kleśān duryodhanakṛtān bahūn || draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ || so 'cintayad gate svargam arjune mayi cāgate || puṣpahetoḥ kathaṃ nv āryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ || snehān naravaro nūnam aviśvāsād vanasya ca || nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ || kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syāc chīghram iti cintayan || pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍ iva vegitaḥ ||Бхима взял золотоспинный лук и стрелы как змеи, пошёл как разгневанный царь зверей и взбесившийся слон, без страха и заблуждения, опираясь на силу рук, чтобы исполнить желание Драупади; он ходил по прекрасной горе с синими скалами, покрытой деревьями, лианами и кустами, населённой киннарами, полной разных цветов, минералов, деревьев, зверей и птиц, как поднятая рука земли; на склонах Гандхамаданы, прекрасных во все сезоны, он шёл, привязав взгляд, слух, ум и сердце к цели, вдыхая буйный аромат цветов всех времён года как опьянённый слон; ветер Гандхамаданы, прохладный касанием отца Ваю, снимал его усталость; он потрясал место, служимое якшами, гандхарвами, богами и брахмариши, ради цветов; гора была как помазанная золотом, анджаной и серебром, как крылатая с облаками, как украшенная жемчужными потоками, с реками, ущельями, пещерами, павлинами и водопадами; олени без страха с любопытством смотрели на него; сын Ваю шёл, играя, раздвигая лианы бёдрами, высокий, как золотая пальма, молодой, с телом льва, походкой и силой опьянённого слона; невидимые якшини и гандхарви смотрели на него; вспоминая страдания, причинённые Дурьодханой, он стремился сделать приятное лесной Драупади; думая, как Юдхиштхира поступит, когда Арджуна в небе, а он ушёл за цветами, он решил, что старший из любви и недоверия к лесу не отпустит Накулу и Сахадеву; размышляя, как быстрее достать цветы, он пошёл стремительно как царь птиц.

Translation

Взяв золотоспинный лук и стрелы, подобные ядовитым змеям, он пошёл, словно разгневанный царь зверей, словно взбесившийся слон. Ища приятное для Драупади, опираясь на силу собственных рук, сильный герой без страха и заблуждения бросился к горе. Он ходил по этой прекрасной горе, где синяя каменная земля была покрыта деревьями, лианами и кустами, где жили киннары. Она была пёстрой от разных цветов, минералов, деревьев, зверей и птиц, словно поднятая рука земли, полная всех украшений. На склонах Гандхамаданы, прекрасных во все времена года, он шёл, приковав взгляд к цели и размышляя о ней сердцем. Среди криков кокилей и жужжания пчёл его слух, ум и глаза были связаны с целью. Великий сиянием, буйный, как опьянённый слон, он вдыхал в лесу сильный аромат цветов всех времён года. Отец-ветер снимал его усталость: от прохладного касания отца, ветра Гандхамаданы, волосы на его теле радостно поднимались. Тогда сокрушитель врагов потрясал это место, служимое сонмами якшей, гандхарвов, богов и брахмариши, ради цветов. Гора была словно помазана пальцами из чистых разрезов минералов — золота, анджаны и серебра; словно крылатая, танцующая с облаками, прилепившимися к бокам; словно украшенная жемчужными ожерельями из падающих вод источников; с прекрасными реками, рощами, ущельями, пещерами, с множеством танцующих павлинов под звон, похожий на браслеты апсар; с каменными плитами, стёртыми кончиками бивней слонов сторон света; словно соскользнувшая одежда, благодаря неукротимым потокам рек. Олени, спокойные, с пучками травы во рту и не знающие страха, не уходя далеко, смотрели на него с любопытством. Каунтея, славный сын Ваю, шёл, играя и много раз раздвигая сеть лиан силой бёдер. Высокий, подобный золотой пальме, сложенный как лев, юный, он стремился исполнить желание любимой. С походкой опьянённого слона, скоростью опьянённого слона, медно-красными глазами опьянённого слона, он был как слон, сдерживающий слонов. Невидимые женщины якшей и гандхарвов, сидя рядом с любимыми и оборачиваясь в движениях, смотрели на него. Пандав, словно продавая новое воплощение красоты, ходил по прекрасным склонам Гандхамаданы. Вспоминая многие страдания, причинённые Дурьодханой, он стремился сделать приятное Драупади, живущей в лесу. Он думал: “Когда Арджуна ушёл на небо, а я отправился за цветами, что теперь сделает благородный Юдхиштхира? Наверное, лучший из людей из любви и из недоверия к лесу не отпустит Накулу и Сахадеву”. Размышляя, как быстро достать цветы, тигр среди людей пошёл стремительно, как царь птиц».

Commentary

Бхима движется через красоту почти как буря. Его любовь к Драупади чиста по намерению, но сила ещё не обуздана встречей с мудростью Ханумана.

Version

7da79b3982c5 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC