Mahabharata 3.147.23-41

Devanāgarī

हनूमान् उवाच
यत् ते मम परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम ॥
तत् सर्वम् अखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन ॥
अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा ॥
जातः कमलपत्राक्ष हनूमान् नाम वानरः ॥
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ॥
सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः ॥
उपतस्थुर् महावीर्या मम चामित्रकर्शन ॥
सुग्रीवेणाभवत् प्रीतिर् अनिलस्याग्निना यथा ॥
निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश् चित् कारणान्तरे ॥
ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच् चिरम् ॥
अथ दाशरथिर् वीरो रामो नाम महाबलः ॥
विष्णुर् मानुषरूपेण चचार वसुधाम् इमाम् ॥
स पितुः प्रियम् अन्विच्छन् सहभार्यः सहानुजः ॥
सधनुर् धन्विनां श्रेष्ठो दण्डकारण्यम् आश्रितः ॥
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥
वञ्चयित्वा महाबुद्धिं मृगरूपेण राघवम् ॥
हृतदारः सह भ्रात्रा पत्नीं मार्गन् स राघवः ॥
दृष्टवाञ् शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम् ॥
तेन तस्याभवत् सख्यं राघवस्य महात्मनः ॥
स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवं प्रत्यपादयत् ॥
स हरीन् प्रेषयाम् आस सीतायाः परिमार्गणे ॥
ततो वानरकोटीभिर् यां वयं प्रस्थिता दिशम् ॥
तत्र प्रवृत्तिः सीताया गृध्रेण प्रतिपादिता ॥
ततो ऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥
शतयोजनविस्तीर्णम् अर्णवं सहसाप्लुतः ॥
दृष्टा सा च मया देवी रावणस्य निवेशने ॥
प्रत्यागतश् चापि पुनर् नाम तत्र प्रकाश्य वै ॥
ततो रामेण वीरेण हत्वा तान् सर्वराक्षसान् ॥
पुनः प्रत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर् यथा ॥
ततः प्रतिष्ठिते रामे वीरो ऽयं याचितो मया ॥
यावद् रामकथा वीर भवेल् लोकेषु शत्रुहन् ॥
तावज् जीवेयम् इत्य् एवं तथास्त्व् इति च सो ऽब्रवीत् ॥
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ॥
राज्यं कारितवान् रामस् ततस् तु त्रिदिवं गतः ॥
तद् इहाप्सरसस् तात गन्धर्वाश् च सदानघ ॥
तस्य वीरस्य चरितं गायन्त्यो रमयन्ति माम् ॥
अयं च मार्गो मर्त्यानाम् अगम्यः कुरुनन्दन ॥
ततो ऽहं रुद्धवान् मार्गं तवेमं देवसेवितम् ॥
धर्षयेद् वा शपेद् वापि मा कश् चिद् इति भारत ॥
दिव्यो देवपथो ह्य् एष नात्र गच्छन्ति मानुषाः ॥
यदर्थम् आगतश् चासि तत् सरो ऽभ्यर्ण एव हि ॥

Transliteration (IAST)

hanūmān uvāca
yat te mama parijñāne kautūhalam ariṃdama ||
tat sarvam akhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana ||
ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā ||
jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmān nāma vānaraḥ ||
sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam ||
sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ ||
upatasthur mahāvīryā mama cāmitrakarśana ||
sugrīveṇābhavat prītir anilasyāgninā yathā ||
nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃś cit kāraṇāntare ||
ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasac ciram ||
atha dāśarathir vīro rāmo nāma mahābalaḥ ||
viṣṇur mānuṣarūpeṇa cacāra vasudhām imām ||
sa pituḥ priyam anvicchan sahabhāryaḥ sahānujaḥ ||
sadhanur dhanvināṃ śreṣṭho daṇḍakāraṇyam āśritaḥ ||
tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt ||
vañcayitvā mahābuddhiṃ mṛgarūpeṇa rāghavam ||
hṛtadāraḥ saha bhrātrā patnīṃ mārgan sa rāghavaḥ ||
dṛṣṭavāñ śailaśikhare sugrīvaṃ vānararṣabham ||
tena tasyābhavat sakhyaṃ rāghavasya mahātmanaḥ ||
sa hatvā vālinaṃ rājye sugrīvaṃ pratyapādayat ||
sa harīn preṣayām āsa sītāyāḥ parimārgaṇe ||
tato vānarakoṭībhir yāṃ vayaṃ prasthitā diśam ||
tatra pravṛttiḥ sītāyā gṛdhreṇa pratipāditā ||
tato 'haṃ kāryasiddhyarthaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ ||
śatayojanavistīrṇam arṇavaṃ sahasāplutaḥ ||
dṛṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane ||
pratyāgataś cāpi punar nāma tatra prakāśya vai ||
tato rāmeṇa vīreṇa hatvā tān sarvarākṣasān ||
punaḥ pratyāhṛtā bhāryā naṣṭā vedaśrutir yathā ||
tataḥ pratiṣṭhite rāme vīro 'yaṃ yācito mayā ||
yāvad rāmakathā vīra bhavel lokeṣu śatruhan ||
tāvaj jīveyam ity evaṃ tathāstv iti ca so 'bravīt ||
daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca ||
rājyaṃ kāritavān rāmas tatas tu tridivaṃ gataḥ ||
tad ihāpsarasas tāta gandharvāś ca sadānagha ||
tasya vīrasya caritaṃ gāyantyo ramayanti mām ||
ayaṃ ca mārgo martyānām agamyaḥ kurunandana ||
tato 'haṃ ruddhavān mārgaṃ tavemaṃ devasevitam ||
dharṣayed vā śaped vāpi mā kaś cid iti bhārata ||
divyo devapatho hy eṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ ||
yadartham āgataś cāsi tat saro 'bhyarṇa eva hi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

हनूमान् उवाच यत् ते मम परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम ॥ तत् सर्वम् अखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन ॥ अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा ॥ जातः कमलपत्राक्ष हनूमान् नाम वानरः ॥ सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ॥ सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः ॥ उपतस्थुर् महावीर्या मम चामित्रकर्शन ॥ सुग्रीवेणाभवत् प्रीतिर् अनिलस्याग्निना यथा ॥ निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश् चित् कारणान्तरे ॥ ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच् चिरम् ॥ अथ दाशरथिर् वीरो रामो नाम महाबलः ॥ विष्णुर् मानुषरूपेण चचार वसुधाम् इमाम् ॥ स पितुः प्रियम् अन्विच्छन् सहभार्यः सहानुजः ॥ सधनुर् धन्विनां श्रेष्ठो दण्डकारण्यम् आश्रितः ॥ तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥ वञ्चयित्वा महाबुद्धिं मृगरूपेण राघवम् ॥ हृतदारः सह भ्रात्रा पत्नीं मार्गन् स राघवः ॥ दृष्टवाञ् शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम् ॥ तेन तस्याभवत् सख्यं राघवस्य महात्मनः ॥ स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवं प्रत्यपादयत् ॥ स हरीन् प्रेषयाम् आस सीतायाः परिमार्गणे ॥ ततो वानरकोटीभिर् यां वयं प्रस्थिता दिशम् ॥ तत्र प्रवृत्तिः सीताया गृध्रेण प्रतिपादिता ॥ ततो ऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ शतयोजनविस्तीर्णम् अर्णवं सहसाप्लुतः ॥ दृष्टा सा च मया देवी रावणस्य निवेशने ॥ प्रत्यागतश् चापि पुनर् नाम तत्र प्रकाश्य वै ॥ ततो रामेण वीरेण हत्वा तान् सर्वराक्षसान् ॥ पुनः प्रत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर् यथा ॥ ततः प्रतिष्ठिते रामे वीरो ऽयं याचितो मया ॥ यावद् रामकथा वीर भवेल् लोकेषु शत्रुहन् ॥ तावज् जीवेयम् इत्य् एवं तथास्त्व् इति च सो ऽब्रवीत् ॥ दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ॥ राज्यं कारितवान् रामस् ततस् तु त्रिदिवं गतः ॥ तद् इहाप्सरसस् तात गन्धर्वाश् च सदानघ ॥ तस्य वीरस्य चरितं गायन्त्यो रमयन्ति माम् ॥ अयं च मार्गो मर्त्यानाम् अगम्यः कुरुनन्दन ॥ ततो ऽहं रुद्धवान् मार्गं तवेमं देवसेवितम् ॥ धर्षयेद् वा शपेद् वापि मा कश् चिद् इति भारत ॥ दिव्यो देवपथो ह्य् एष नात्र गच्छन्ति मानुषाः ॥ यदर्थम् आगतश् चासि तत् सरो ऽभ्यर्ण एव हि ॥hanūmān uvāca yat te mama parijñāne kautūhalam ariṃdama || tat sarvam akhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana || ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā || jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmān nāma vānaraḥ || sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam || sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ || upatasthur mahāvīryā mama cāmitrakarśana || sugrīveṇābhavat prītir anilasyāgninā yathā || nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃś cit kāraṇāntare || ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasac ciram || atha dāśarathir vīro rāmo nāma mahābalaḥ || viṣṇur mānuṣarūpeṇa cacāra vasudhām imām || sa pituḥ priyam anvicchan sahabhāryaḥ sahānujaḥ || sadhanur dhanvināṃ śreṣṭho daṇḍakāraṇyam āśritaḥ || tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt || vañcayitvā mahābuddhiṃ mṛgarūpeṇa rāghavam || hṛtadāraḥ saha bhrātrā patnīṃ mārgan sa rāghavaḥ || dṛṣṭavāñ śailaśikhare sugrīvaṃ vānararṣabham || tena tasyābhavat sakhyaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || sa hatvā vālinaṃ rājye sugrīvaṃ pratyapādayat || sa harīn preṣayām āsa sītāyāḥ parimārgaṇe || tato vānarakoṭībhir yāṃ vayaṃ prasthitā diśam || tatra pravṛttiḥ sītāyā gṛdhreṇa pratipāditā || tato 'haṃ kāryasiddhyarthaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ || śatayojanavistīrṇam arṇavaṃ sahasāplutaḥ || dṛṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane || pratyāgataś cāpi punar nāma tatra prakāśya vai || tato rāmeṇa vīreṇa hatvā tān sarvarākṣasān || punaḥ pratyāhṛtā bhāryā naṣṭā vedaśrutir yathā || tataḥ pratiṣṭhite rāme vīro 'yaṃ yācito mayā || yāvad rāmakathā vīra bhavel lokeṣu śatruhan || tāvaj jīveyam ity evaṃ tathāstv iti ca so 'bravīt || daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca || rājyaṃ kāritavān rāmas tatas tu tridivaṃ gataḥ || tad ihāpsarasas tāta gandharvāś ca sadānagha || tasya vīrasya caritaṃ gāyantyo ramayanti mām || ayaṃ ca mārgo martyānām agamyaḥ kurunandana || tato 'haṃ ruddhavān mārgaṃ tavemaṃ devasevitam || dharṣayed vā śaped vāpi mā kaś cid iti bhārata || divyo devapatho hy eṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ || yadartham āgataś cāsi tat saro 'bhyarṇa eva hi ||Хануман говорит Бхиме выслушать всё о нём: он Хануман, рождённый Ваю, жизнью мира, в поле Кесарина; Сугрива, сын Сурьи, и Валин, сын Шакры, были царями обезьян и вождями всех отрядов; Сугрива был его близким другом как огонь ветру, но был обижен братом и долго жил с Хануманом на Ришьямуке; затем герой Рама Дашаратхи, великий силой, сам Вишну в человеческом облике, ходил по земле; исполняя волю отца, с женой, братом и луком он жил в Дандаке; его жена была похищена из Джанастханы Раваной, который обманул Рагхаву обликом оленя; Рагхава, лишённый жены, с братом искал её и увидел на горной вершине Сугриву; они стали друзьями, Рама убил Валина, поставил Сугриву на царство и послал обезьян искать Ситу; в стороне, куда они пошли, весть о Сите сообщил гриф; ради дела безупречного Рамы Хануман внезапно перепрыгнул океан в сто йоджан, увидел богиню Ситу в доме Раваны и вернулся, открыв там имя; Рама убил всех ракшасов и вернул жену, как потерянную ведическую традицию; после утверждения Рамы Хануман попросил жить, пока в мирах будет рассказ о Раме, и тот сказал «да будет так»; Рама правил одиннадцать тысяч лет и ушёл на небо; здесь апсары и гандхарвы, воспевая деяния героя, радуют Ханумана; этот путь недоступен смертным, поэтому он преградил Бхиме путь, служимый богами, чтобы никто из якшей или ракшасов не оскорбил или не проклял его; это божественная дорога богов, люди здесь не ходят, а озеро, ради которого пришёл Бхима, совсем близко.

Translation

Хануман сказал: «Пандаванандана, раз у тебя есть любопытство узнать обо мне, выслушай всё без остатка. Я родился в поле Кесарина от Ваю, жизни мира, лотосоокий; я обезьяна по имени Хануман. Сугрива, сын Солнца, и Валин, сын Шакры, были царями всех обезьян и вождями всех обезьяньих отрядов. Они, великосильные, сокрушитель врагов, были связаны и со мной; с Сугривой у меня была близость, как у ветра с огнём. Затем по некоторой причине он был обижен братом и долго жил со мной на Ришьямуке. Потом герой Дашаратхи, великий силой, по имени Рама, Вишну в человеческом облике, ходил по этой земле. Желая исполнить волю отца, он вместе с женой и младшим братом, с луком, лучший из лучников, жил в Дандакском лесу. Его жена была силой похищена из Джанастханы Раваной, который обманул мудрого Рагхаву, приняв облик оленя. Лишённый жены, Рагхава вместе с братом искал супругу и увидел на горной вершине Сугриву, лучшего из обезьян. Между ним и великодушным Рагхавой возникла дружба; убив Валина, Рама поставил Сугриву на царство. Тот послал обезьян искать Ситу. Тогда в той стороне, куда отправились мы с обезьяньими крорами, весть о Сите была дана грифом. Ради успеха дела Рамы, чьи дела безупречны, я внезапно перепрыгнул океан шириной сто йоджан. Богиня была увидена мной в жилище Раваны, и я вернулся, открыв там имя. Затем герой Рама, убив всех тех ракшасов, снова вернул жену, как потерянную ведическую традицию. Когда Рама утвердился, я попросил этого героя: “Пока в мирах будет рассказ о Раме, губитель врагов, пусть я живу”. И он сказал: “Да будет так”. Десять тысяч лет и ещё десять сотен лет Рама правил царством, а затем ушёл на Тридив. Здесь, дитя, апсары и гандхарвы всегда радуют меня, воспевая деяние того героя. Этот путь, потомок Куру, недоступен смертным. Поэтому я преградил тебе этот путь, служимый богами, чтобы никто, Бхарата, не оскорбил тебя и не проклял. Это божественная дорога богов; люди здесь не ходят. А озеро, ради которого ты пришёл, совсем рядом».

Commentary

Рассказ Ханумана связывает Бхиму с Рамой и Вишну не лозунгом, а живой памятью служения. Сила Ханумана осталась в мире потому, что она навсегда привязана к имени Рамы.

Version

96113063f201 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC