Mahabharata 3.148.1-9

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तो महाबाहुर् भीमसेनः प्रतापवान् ॥
प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः ॥
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ॥
मया धन्यतरो नास्ति यद् आर्यं दृष्टवान् अहम् ॥
अनुग्रहो मे सुमहांस् तृप्तिश् च तव दर्शनात् ॥
एवं तु कृतम् इच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम ॥
यत् ते तदासीत् प्लवतः सागरं मकरालयम् ॥
रूपम् अप्रतिमं वीर तद् इच्छामि निरीक्षितुम् ॥
एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः ॥
एवम् उक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिर् अब्रवीत् ॥
न तच् छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केन चित् ॥
कालावस्था तदा ह्य् अन्या वर्तते सा न सांप्रतम् ॥
अन्यः कृतयुगे कालस् त्रेतायां द्वापरे ऽपरः ॥
अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद् रूपम् अस्ति मे ॥
भूमिर् नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः ॥
कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे ॥
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्य् उद्भवन्ति च ॥
तद् अलं तव तद् रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह ॥
युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥
भीम उवाच
युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे ॥
धर्मकामार्थभावांश् च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
evam ukto mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān ||
praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ ||
uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram ||
mayā dhanyataro nāsti yad āryaṃ dṛṣṭavān aham ||
anugraho me sumahāṃs tṛptiś ca tava darśanāt ||
evaṃ tu kṛtam icchāmi tvayāryādya priyaṃ mama ||
yat te tadāsīt plavataḥ sāgaraṃ makarālayam ||
rūpam apratimaṃ vīra tad icchāmi nirīkṣitum ||
evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ ||
evam uktaḥ sa tejasvī prahasya harir abravīt ||
na tac chakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kena cit ||
kālāvasthā tadā hy anyā vartate sā na sāṃpratam ||
anyaḥ kṛtayuge kālas tretāyāṃ dvāpare 'paraḥ ||
ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tad rūpam asti me ||
bhūmir nadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ ||
kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge ||
balavarṣmaprabhāvā hi prahīyanty udbhavanti ca ||
tad alaṃ tava tad rūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha ||
yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ ||
bhīma uvāca
yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge ||
dharmakāmārthabhāvāṃś ca varṣma vīryaṃ bhavābhavau ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच एवम् उक्तो महाबाहुर् भीमसेनः प्रतापवान् ॥ प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः ॥ उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ॥ मया धन्यतरो नास्ति यद् आर्यं दृष्टवान् अहम् ॥ अनुग्रहो मे सुमहांस् तृप्तिश् च तव दर्शनात् ॥ एवं तु कृतम् इच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम ॥ यत् ते तदासीत् प्लवतः सागरं मकरालयम् ॥ रूपम् अप्रतिमं वीर तद् इच्छामि निरीक्षितुम् ॥ एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः ॥ एवम् उक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिर् अब्रवीत् ॥ न तच् छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केन चित् ॥ कालावस्था तदा ह्य् अन्या वर्तते सा न सांप्रतम् ॥ अन्यः कृतयुगे कालस् त्रेतायां द्वापरे ऽपरः ॥ अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद् रूपम् अस्ति मे ॥ भूमिर् नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः ॥ कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे ॥ बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्य् उद्भवन्ति च ॥ तद् अलं तव तद् रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह ॥ युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ भीम उवाच युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे ॥ धर्मकामार्थभावांश् च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ ॥vaiśaṃpāyana uvāca evam ukto mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān || praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ || uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram || mayā dhanyataro nāsti yad āryaṃ dṛṣṭavān aham || anugraho me sumahāṃs tṛptiś ca tava darśanāt || evaṃ tu kṛtam icchāmi tvayāryādya priyaṃ mama || yat te tadāsīt plavataḥ sāgaraṃ makarālayam || rūpam apratimaṃ vīra tad icchāmi nirīkṣitum || evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ || evam uktaḥ sa tejasvī prahasya harir abravīt || na tac chakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kena cit || kālāvasthā tadā hy anyā vartate sā na sāṃpratam || anyaḥ kṛtayuge kālas tretāyāṃ dvāpare 'paraḥ || ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tad rūpam asti me || bhūmir nadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ || kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge || balavarṣmaprabhāvā hi prahīyanty udbhavanti ca || tad alaṃ tava tad rūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha || yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ || bhīma uvāca yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge || dharmakāmārthabhāvāṃś ca varṣma vīryaṃ bhavābhavau ||Бхимасена, услышав это, с радостью поклонился брату Хануману и мягко сказал, что нет никого счастливее его, потому что он увидел старшего; это великий дар и удовлетворение от его видения; он просит показать тот несравненный облик, который был у Ханумана при прыжке через океан; тогда он будет доволен и поверит его слову; Хануман смеясь говорит, что этот облик не может увидеть ни Бхима, ни кто-либо другой, потому что тогда было иное состояние времени; в Крита-югу время одно, в Трета — другое, в Двапара — иное, нынешнее время разрушительное, и того облика сейчас у него нет; земля, реки, деревья, горы, сиддхи, боги и махариши следуют времени, как состояния из века в век; сила, тело и влияние то убывают, то возникают; достаточно Бхиме видеть тот облик, потому что Хануман следует юге, а время трудно преодолеть; Бхима просит рассказать число юг, поведение в каждой юге, состояния дхармы, камы и артхи, тело, силу, бытие и небытие.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Так сказано было Хануманом, и могучерукий, могучий Бхимасена, поклонившись с любовью брату, с радостным сердцем сказал мягкой речью владыке обезьян Хануману: “Нет счастливее меня, потому что я увидел старшего. Моё благословение велико, и я насыщен твоим видением. Но сегодня я хочу, чтобы ты сделал для меня приятное: покажи тот несравненный облик, герой, который был у тебя, когда ты перепрыгивал океан, обитель макар. Так я буду доволен и поверю твоему слову”. Так сказано было ему, и сияющий Хари, смеясь, ответил: “Тот облик не может увидеть ни ты, ни кто-либо другой. Тогда было другое состояние времени; оно не такое сейчас. В Крита-югу время одно, в Трета — другое, в Двапара — иное; нынешнее время разрушительное, и того облика у меня сейчас нет. Земля, реки, деревья, горы, сиддхи, боги и махариши следуют времени, как состояния в каждой юге; сила, величина тела и влияние то убывают, то возникают. Поэтому достаточно тебе видеть тот облик, потомок Куру. Я следую юге, ибо время трудно преодолеть”. Бхима сказал: “Расскажи мне число юг и поведение в каждой юге; состояния дхармы, камы и артхи, тело, силу, бытие и небытие”».

Commentary

Бхима хочет увидеть чудо, но Хануман переводит его взгляд к времени. Даже великий слуга Рамы признаёт закон юг: сила должна знать меру эпохи.

Version

c85d6b190d2d · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC