Mahabharata 3.148.23-39

Devanāgarī

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ॥
सत्यप्रवृत्ताश् च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश् च विविधाः क्रियाः ॥
त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः ॥
प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणाः ॥
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास् त्रेतायुगे ऽभवन् ॥
द्वापरे ऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते ॥
विष्णुर् वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥
ततो ऽन्ये च चतुर्वेदास् त्रिवेदाश् च तथापरे ॥
द्विवेदाश् चैकवेदाश् चाप्य् अनृचश् च तथापरे ॥
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया ॥
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥
एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास् ते बहवः कृताः ॥
सत्यस्य चेह विभ्रंशात् सत्ये कश् चिद् अवस्थितः ॥
सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो ऽभवन् ॥
कामाश् चोपद्रवाश् चैव तदा दैवतकारिताः ॥
यैर् अर्द्यमानाः सुभृशं तपस् तप्यन्ति मानवाः ॥
कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस् तन्वन्ति चापरे ॥
एवं द्वापरम् आसाद्य प्रजाः क्षीयन्त्य् अधर्मतः ॥
पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥
तामसं युगम् आसाद्य कृष्णो भवति केशवः ॥
वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास् तथा ॥
ईतयो व्याधयस् तन्द्री दोषाः क्रोधादयस् तथा ॥
उपद्रवाश् च वर्तन्ते आधयो व्याधयस् तथा ॥
युगेष्व् आवर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ॥
धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥
लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः ॥
युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥
एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते ॥
युगानुवर्तनं त्व् एतत् कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥
यच् च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम ॥
अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥
युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥

Transliteration (IAST)

pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ ||
satyapravṛttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ ||
tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ ||
tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ ||
pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ ||
svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge 'bhavan ||
dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate ||
viṣṇur vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca ||
tato 'nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare ||
dvivedāś caikavedāś cāpy anṛcaś ca tathāpare ||
evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā ||
tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā ||
ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kṛtāḥ ||
satyasya ceha vibhraṃśāt satye kaś cid avasthitaḥ ||
satyāt pracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan ||
kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ ||
yair ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapas tapyanti mānavāḥ ||
kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃs tanvanti cāpare ||
evaṃ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ ||
pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ ||
tāmasaṃ yugam āsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ ||
vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā ||
ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā ||
upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā ||
yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ ||
dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ ||
loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ ||
yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate ||
etat kaliyugaṃ nāma acirād yat pravartate ||
yugānuvartanaṃ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ ||
yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṃdama ||
anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ ||
etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ॥ सत्यप्रवृत्ताश् च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥ ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश् च विविधाः क्रियाः ॥ त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः ॥ प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणाः ॥ स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास् त्रेतायुगे ऽभवन् ॥ द्वापरे ऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते ॥ विष्णुर् वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ ततो ऽन्ये च चतुर्वेदास् त्रिवेदाश् च तथापरे ॥ द्विवेदाश् चैकवेदाश् चाप्य् अनृचश् च तथापरे ॥ एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया ॥ तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास् ते बहवः कृताः ॥ सत्यस्य चेह विभ्रंशात् सत्ये कश् चिद् अवस्थितः ॥ सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो ऽभवन् ॥ कामाश् चोपद्रवाश् चैव तदा दैवतकारिताः ॥ यैर् अर्द्यमानाः सुभृशं तपस् तप्यन्ति मानवाः ॥ कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस् तन्वन्ति चापरे ॥ एवं द्वापरम् आसाद्य प्रजाः क्षीयन्त्य् अधर्मतः ॥ पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ तामसं युगम् आसाद्य कृष्णो भवति केशवः ॥ वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास् तथा ॥ ईतयो व्याधयस् तन्द्री दोषाः क्रोधादयस् तथा ॥ उपद्रवाश् च वर्तन्ते आधयो व्याधयस् तथा ॥ युगेष्व् आवर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ॥ धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥ लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः ॥ युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥ एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते ॥ युगानुवर्तनं त्व् एतत् कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥ यच् च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम ॥ अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥ युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ || satyapravṛttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ || tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ || tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ || pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ || svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge 'bhavan || dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate || viṣṇur vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca || tato 'nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare || dvivedāś caikavedāś cāpy anṛcaś ca tathāpare || evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā || tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā || ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kṛtāḥ || satyasya ceha vibhraṃśāt satye kaś cid avasthitaḥ || satyāt pracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan || kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ || yair ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapas tapyanti mānavāḥ || kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃs tanvanti cāpare || evaṃ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ || pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ || tāmasaṃ yugam āsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ || vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā || ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā || upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā || yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ || dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ || loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ || yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate || etat kaliyugaṃ nāma acirād yat pravartate || yugānuvartanaṃ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ || yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṃdama || anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ || etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi || yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām ||В Трета-югу дхарма уменьшается на одну четверть, Ачьюта становится красным, люди склонны к истине и обрядовой дхарме; начинаются жертвы, разные дхармы, обряды, намерения, даяния и плоды; люди, преданные тапасу и дарам, не отходят от дхармы, стоят в своей дхарме и действуют; в Двапара дхарма действует без двух частей, Вишну становится жёлтым, Веда делится на четыре; появляются четырёхведные, трёхведные, двухведные, одноведные и лишённые Рика; когда шастры разделены, обряд ведётся многими путями, а народ становится раджасичным, склонным к тапасу и дарам; из-за незнания единого Веды Вед стало много, и из-за падения истины лишь некоторые стоят в истине; у отпавших от истины появились болезни, желания и беды, созданные божественными силами; поражаемые ими люди совершают тапас, ищущие желаний и неба простирают жертвы; так в Двапара существа убывают от адхармы; в Кали дхарма стоит на одной ноге, достигнув тамасичной юги, Кешава становится чёрным, ведические обычаи, дхарма, жертва и обряд затихают; появляются бедствия, болезни, лень, пороки, гнев, заботы и недуги; в круговороте юг дхарма снова меняется, с ней меняется мир; когда мир истощается, исчезают состояния, поддерживающие его, а дхармы, порождённые концом юги, искажают стремления; это Кали-юга, которая скоро наступит, и долго живущие следуют югам; Хануман говорит, что любопытство Бхимы узнать его бесполезно для знающего, рассказал число юг и желает ему блага.

Translation

«В Трета-югу дхарма уменьшается на одну четверть, Ачьюта становится красным, а люди действуют в истине и предаются дхарме обряда. Тогда начинаются жертвы, разные дхармы и обряды; в Трете возникают намерения, действия, дары и плоды. Люди, преданные тапасу и дарам, не отходят от дхармы; в Трета-югу они стоят в собственной дхарме и совершают действия. В Двапара-югу дхарма действует уже без двух частей; Вишну становится жёлтым, и Веда делится на четыре. Тогда одни становятся четырёхведными, другие трёхведными, иные двухведными, иные одноведными, а другие вовсе лишены Рика. Когда шастры так разделены, обряд ведётся множеством способов, а народ, склонный к тапасу и дарам, становится раджасичным. Из-за незнания единого Веды эти Веды были сделаны многими; и из-за падения истины лишь кто-то стоит в истине. У тех, кто отпадает от истины, появляется множество болезней, а также желания и бедствия, созданные божественными силами. Сильно поражаемые ими, люди совершают тапас; желающие наслаждений и желающие неба разворачивают жертвы. Так, достигнув Двапары, существа уменьшаются из-за адхармы. В Кали-югу, Каунтея, дхарма стоит на одной ноге. Достигнув тамасичной юги, Кешава становится чёрным; ведические обычаи успокаиваются, а также дхарма, жертва и обряды. Появляются бедствия, болезни, лень, пороки, гнев и другие, а также тревоги и болезни. Когда юги вращаются, дхарма снова меняется; когда меняется дхарма, снова меняется мир. Когда мир истощается, исчезают состояния, приводящие мир в движение; дхармы, возникшие от конца юги, искажают стремления. Это называется Кали-югой, которая скоро наступит. Долгоживущие следуют этому движению юг. А что касается твоего любопытства узнать обо мне, сокрушитель врагов: какой смысл для знающего в бесполезном? Я рассказал тебе всё, о чём ты спрашивал, могучерукий: число юг. Благо тебе; иди».

Commentary

Учение Ханумана не мрачно, а трезво: с убыванием истины возрастает внешняя сложность и внутреннее беспокойство. Поэтому в Кали особенно важны смирение, память о Господе и точное следование своей дхарме.

Version

5bbf368f1737 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC