Mahabharata 3.149.1-17

Devanāgarī

भीम उवाच
पूर्वरूपम् अदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथं चन ॥
यदि ते ऽहम् अनुग्राह्यो दर्शयात्मानम् आत्मना ॥
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तस् तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः ॥
तद् रूपं दर्शयाम् आस यद् वै सागरलङ्घने ॥
भ्रातुः प्रियम् अभीप्सन् वै चकार सुमहद् वपुः ॥
देहस् तस्य ततो ऽतीव वर्धत्य् आयामविस्तरैः ॥
तद् रूपं कदलीषण्डं छादयन्न् अमितद्युतिः ॥
गिरेश् चोच्छ्रयम् आगम्य तस्थौ तत्र स वानरः ॥
समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः ॥
ताम्रेक्षणस् तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः ॥
दीर्घलाङ्गूलम् आविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः ॥
तद् रूपं महद् आलक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः ॥
विसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः ॥
तम् अर्कम् इव तेजोभिः सौवर्णम् इव पर्वतम् ॥
प्रदीप्तम् इव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् ॥
आबभाषे च हनुमान् भीमसेनं स्मयन्न् इव ॥
एतावद् इह शक्तस् त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ ॥
वर्धे ऽहं चाप्य् अतो भूयो यावन् मे मनसेप्सितम् ॥
भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिर् ओजसा ॥
तद् अद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम् ॥
दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः ॥
प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः ॥
कृताञ्जलिर् अदीनात्मा हनूमन्तम् अवस्थितम् ॥
दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो ॥
संहरस्व महावीर्य स्वयम् आत्मानम् आत्मना ॥
न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरम् इवोदितम् ॥
अप्रमेयम् अनाधृष्यं मैनाकम् इव पर्वतम् ॥
विस्मयश् चैव मे वीर सुमहान् मनसो ऽद्य वै ॥
यद् रामस् त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणम् अभ्यगात् ॥
त्वम् एव शक्तस् तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम् ॥
स्वबाहुबलम् आश्रित्य विनाशयितुम् ओजसा ॥
न हि ते किं चिद् अप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते ॥
तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि ॥
एवम् उक्तस् तु भीमेन हनूमान् प्लवगर्षभः ॥
प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥

Transliteration (IAST)

bhīma uvāca
pūrvarūpam adṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃ cana ||
yadi te 'ham anugrāhyo darśayātmānam ātmanā ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ ||
tad rūpaṃ darśayām āsa yad vai sāgaralaṅghane ||
bhrātuḥ priyam abhīpsan vai cakāra sumahad vapuḥ ||
dehas tasya tato 'tīva vardhaty āyāmavistaraiḥ ||
tad rūpaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayann amitadyutiḥ ||
gireś cocchrayam āgamya tasthau tatra sa vānaraḥ ||
samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ ||
tāmrekṣaṇas tīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ ||
dīrghalāṅgūlam āvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ ||
tad rūpaṃ mahad ālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥ ||
visismiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ ||
tam arkam iva tejobhiḥ sauvarṇam iva parvatam ||
pradīptam iva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat ||
ābabhāṣe ca hanumān bhīmasenaṃ smayann iva ||
etāvad iha śaktas tvaṃ rūpaṃ draṣṭuṃ mamānagha ||
vardhe 'haṃ cāpy ato bhūyo yāvan me manasepsitam ||
bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtir ojasā ||
tad adbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandarasaṃnibham ||
dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ ||
pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ ||
kṛtāñjalir adīnātmā hanūmantam avasthitam ||
dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho ||
saṃharasva mahāvīrya svayam ātmānam ātmanā ||
na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaram ivoditam ||
aprameyam anādhṛṣyaṃ mainākam iva parvatam ||
vismayaś caiva me vīra sumahān manaso 'dya vai ||
yad rāmas tvayi pārśvasthe svayaṃ rāvaṇam abhyagāt ||
tvam eva śaktas tāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ sahavāhanām ||
svabāhubalam āśritya vināśayitum ojasā ||
na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ mārutātmaja vidyate ||
tava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi ||
evam uktas tu bhīmena hanūmān plavagarṣabhaḥ ||
pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

भीम उवाच पूर्वरूपम् अदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथं चन ॥ यदि ते ऽहम् अनुग्राह्यो दर्शयात्मानम् आत्मना ॥ वैशंपायन उवाच एवम् उक्तस् तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः ॥ तद् रूपं दर्शयाम् आस यद् वै सागरलङ्घने ॥ भ्रातुः प्रियम् अभीप्सन् वै चकार सुमहद् वपुः ॥ देहस् तस्य ततो ऽतीव वर्धत्य् आयामविस्तरैः ॥ तद् रूपं कदलीषण्डं छादयन्न् अमितद्युतिः ॥ गिरेश् चोच्छ्रयम् आगम्य तस्थौ तत्र स वानरः ॥ समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ताम्रेक्षणस् तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः ॥ दीर्घलाङ्गूलम् आविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः ॥ तद् रूपं महद् आलक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः ॥ विसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः ॥ तम् अर्कम् इव तेजोभिः सौवर्णम् इव पर्वतम् ॥ प्रदीप्तम् इव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् ॥ आबभाषे च हनुमान् भीमसेनं स्मयन्न् इव ॥ एतावद् इह शक्तस् त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ ॥ वर्धे ऽहं चाप्य् अतो भूयो यावन् मे मनसेप्सितम् ॥ भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिर् ओजसा ॥ तद् अद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम् ॥ दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः ॥ प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः ॥ कृताञ्जलिर् अदीनात्मा हनूमन्तम् अवस्थितम् ॥ दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो ॥ संहरस्व महावीर्य स्वयम् आत्मानम् आत्मना ॥ न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरम् इवोदितम् ॥ अप्रमेयम् अनाधृष्यं मैनाकम् इव पर्वतम् ॥ विस्मयश् चैव मे वीर सुमहान् मनसो ऽद्य वै ॥ यद् रामस् त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणम् अभ्यगात् ॥ त्वम् एव शक्तस् तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम् ॥ स्वबाहुबलम् आश्रित्य विनाशयितुम् ओजसा ॥ न हि ते किं चिद् अप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते ॥ तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि ॥ एवम् उक्तस् तु भीमेन हनूमान् प्लवगर्षभः ॥ प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥bhīma uvāca pūrvarūpam adṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃ cana || yadi te 'ham anugrāhyo darśayātmānam ātmanā || vaiśaṃpāyana uvāca evam uktas tu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ || tad rūpaṃ darśayām āsa yad vai sāgaralaṅghane || bhrātuḥ priyam abhīpsan vai cakāra sumahad vapuḥ || dehas tasya tato 'tīva vardhaty āyāmavistaraiḥ || tad rūpaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayann amitadyutiḥ || gireś cocchrayam āgamya tasthau tatra sa vānaraḥ || samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ || tāmrekṣaṇas tīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ || dīrghalāṅgūlam āvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ || tad rūpaṃ mahad ālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥ || visismiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ || tam arkam iva tejobhiḥ sauvarṇam iva parvatam || pradīptam iva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat || ābabhāṣe ca hanumān bhīmasenaṃ smayann iva || etāvad iha śaktas tvaṃ rūpaṃ draṣṭuṃ mamānagha || vardhe 'haṃ cāpy ato bhūyo yāvan me manasepsitam || bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtir ojasā || tad adbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandarasaṃnibham || dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ || pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ || kṛtāñjalir adīnātmā hanūmantam avasthitam || dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho || saṃharasva mahāvīrya svayam ātmānam ātmanā || na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaram ivoditam || aprameyam anādhṛṣyaṃ mainākam iva parvatam || vismayaś caiva me vīra sumahān manaso 'dya vai || yad rāmas tvayi pārśvasthe svayaṃ rāvaṇam abhyagāt || tvam eva śaktas tāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ sahavāhanām || svabāhubalam āśritya vināśayitum ojasā || na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ mārutātmaja vidyate || tava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi || evam uktas tu bhīmena hanūmān plavagarṣabhaḥ || pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā ||Бхима говорит, что не уйдёт, не увидев прежний облик Ханумана, и если он достоин милости, пусть тот сам покажет себя; Хануман, улыбнувшись, показал облик, бывший при пересечении океана, желая сделать приятное брату; его тело сильно выросло в длину и ширину, покрывая банановую рощу и достигая высоты горы; обезьяна стояла как вторая гора, с медными глазами, острыми клыками, нахмуренным взглядом, длинным хвостом, охватывая стороны; увидев великий облик брата, Бхима удивился и радовался; видя его как солнце, золотую гору и пылающее небо, Бхима закрыл глаза; Хануман сказал, что Бхима способен видеть только такой его облик, а он может расти сколько пожелает, и среди врагов его форма растёт силой; Бхима, увидев чудесное грозное тело как Виндхья и Мандара, с поднявшимися волосами, сложенными ладонями и неунылым сердцем попросил свернуть великий облик, потому что не может смотреть на него как на восходящее солнце; он удивляется, почему Рама сам пошёл на Равану, когда рядом был Хануман, ведь он один мог разрушить Ланку с войсками, а Равана с окружением недостаточен для него; Хануман отвечает, что это так, Равана не был достаточным противником для него, но если бы он убил Равану, погибла бы слава Рагхавы, поэтому он оставил это; Рама, убив владыку ракшасов с войском, привёл Ситу в свой город и утвердил славу в мире.

Translation

Бхима сказал: «Не увидев твой прежний облик, я никак не уйду. Если я достоин твоей милости, покажи мне себя самим собой». Вайшампаяна сказал: «Так сказал Бхима, и, улыбнувшись, пловец-обезьяна показал тот облик, который был у него при пересечении океана. Желая сделать приятное брату, он создал огромное тело; тело его стало чрезвычайно расти в длину и ширину. Безмерно сияющий, покрыв этой формой банановую рощу и достигнув высоты горы, обезьяна встала там. С поднятым огромным телом, словно вторая гора, с медными глазами, острыми клыками, нахмуренным взглядом, с длинным хвостом, распростёртым по сторонам, стоял этот кapi. Увидев великий облик брата, радость потомков Куру Бхима изумился и снова и снова радовался. Увидев его сияющим как солнце, словно золотую гору, словно пылающее небо, Бхима закрыл глаза. Хануман, словно улыбаясь, сказал Бхимасене: “Безгрешный, вот такой мой облик ты способен видеть здесь. Но я могу расти ещё больше, насколько пожелает мой ум; среди врагов, Бхима, мой образ особенно возрастает мощью”. Увидев чудесное, очень грозное тело Ханумана, подобное Виндхье и Мандаре, сын Ветра пришёл в смятение. Тогда Бхима, с радостно поднявшимися волосами, со сложенными ладонями и неунылым сердцем, ответил стоящему Хануману: “Владыка, я увидел широкую меру этого твоего тела. Сверни её, великомогучий, сам собой. Я не могу смотреть на тебя, как на взошедшее солнце, неизмеримого, неодолимого, подобного горе Майнаке. Сегодня в моём уме великое изумление, герой: почему Рама, когда ты был рядом, сам пошёл на Равану? Ты один, опираясь на силу своих рук, был способен мощью разрушить эту Ланку с воинами и колесницами. Для тебя, сын Марута, нет ничего недостижимого; Равана с окружением не был достаточен для тебя одного в бою”. Хануман, лучший из пловцов, сказал Бхимасене глубоким и ласковым голосом: “Так и есть, могучерукий, как ты говоришь, Бхарата. Бхимасена, этот низший ракшас не был для меня достаточным противником. Но если бы я убил этого Равану, занозу мира, слава Рагхавы погибла бы; поэтому я оставил это. Тот герой, убив владыку ракшасов вместе с войском, привёл Ситу в свой город и утвердил славу в мире”».

Commentary

Хануман показывает высшую силу и тут же объясняет высшее самоограничение. Слуга не присваивает славу Господа, даже когда может совершить дело сам.

Version

e5b1e7115125 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC