Mahabharata 3.149.32-52

Devanāgarī

सा चेद् धर्मक्रिया न स्यात् त्रयीधर्मम् ऋते भुवि ॥
दण्डनीतिम् ऋते चापि निर्मर्यादम् इदं भवेत् ॥
वार्ताधर्मे ह्य् अवर्तन्त्यो विनश्येयुर् इमाः प्रजाः ॥
सुप्रवृत्तैस् त्रिभिर् ह्य् एतैर् धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः ॥
द्विजानाम् अमृतं धर्मो ह्य् एकश् चैवैकवर्णिकः ॥
यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः ॥
याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहः ॥
पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश् च पोषणम् ॥
शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते ॥
भैक्षहोमव्रतैर् हीनास् तथैव गुरुवासिनाम् ॥
क्षत्रधर्मो ऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम् ॥
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ॥
वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश् च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः ॥
सुस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते ॥
निग्रहानुग्रहैः सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते ॥
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥
तस्माद् देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च ॥
नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस् तथा ॥
राज्ञाम् उपायाश् चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः ॥
निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम् ॥
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च ॥
साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः ॥
मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश् च भरतर्षभ ॥
सुमन्त्रितैर् नयैः सिद्धिस् तद्विदैः सह मन्त्रयेत् ॥
स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा ॥
न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम् ॥
मन्त्रयेत् सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत् ॥
स्निग्धैश् च नीतिविन्यासान् मूर्खान् सर्वत्र वर्जयेत् ॥
धार्मिकान् धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् ॥
स्त्रीषु क्लीबान् नियुञ्जीत क्रूरान् क्रूरेषु कर्मसु ॥
स्वेभ्यश् चैव परेभ्यश् च कार्याकार्यसमुद्भवा ॥
बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम् ॥
बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात् साधुपरिग्रहम् ॥
निग्रहं चाप्य् अशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ॥
निग्रहे प्रग्रहे सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते ॥
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥
एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः ॥
तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थो ऽनुपालय ॥
तपोधर्मदमेज्याभिर् विप्रा यान्ति यथा दिवम् ॥
दानातिथ्यक्रियाधर्मैर् यान्ति वैश्याश् च सद्गतिम् ॥
क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः ॥
सम्यक् प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः ॥
अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम् ॥

Transliteration (IAST)

sā ced dharmakriyā na syāt trayīdharmam ṛte bhuvi ||
daṇḍanītim ṛte cāpi nirmaryādam idaṃ bhavet ||
vārtādharme hy avartantyo vinaśyeyur imāḥ prajāḥ ||
supravṛttais tribhir hy etair dharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ ||
dvijānām amṛtaṃ dharmo hy ekaś caivaikavarṇikaḥ ||
yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ ||
yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ pratigrahaḥ ||
pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaś ca poṣaṇam ||
śuśrūṣā tu dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyate ||
bhaikṣahomavratair hīnās tathaiva guruvāsinām ||
kṣatradharmo 'tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇam ||
svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ ||
vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiś ca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ ||
susthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate ||
nigrahānugrahaiḥ samyag yadā rājā pravartate ||
tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā ||
tasmād deśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca ||
nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayas tathā ||
rājñām upāyāś catvāro buddhimantraḥ parākramaḥ ||
nigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tatkāryasādhanam ||
sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca ||
sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ ||
mantramūlā nayāḥ sarve cārāś ca bharatarṣabha ||
sumantritair nayaiḥ siddhis tadvidaiḥ saha mantrayet ||
striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathā ||
na mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam ||
mantrayet saha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet ||
snigdhaiś ca nītivinyāsān mūrkhān sarvatra varjayet ||
dhārmikān dharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān ||
strīṣu klībān niyuñjīta krūrān krūreṣu karmasu ||
svebhyaś caiva parebhyaś ca kāryākāryasamudbhavā ||
buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam ||
buddhyā supratipanneṣu kuryāt sādhuparigraham ||
nigrahaṃ cāpy aśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet ||
nigrahe pragrahe samyag yadā rājā pravartate ||
tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā ||
eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ ||
taṃ svadharmavibhāgena vinayastho 'nupālaya ||
tapodharmadamejyābhir viprā yānti yathā divam ||
dānātithyakriyādharmair yānti vaiśyāś ca sadgatim ||
kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ ||
samyak praṇīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥ ||
alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सा चेद् धर्मक्रिया न स्यात् त्रयीधर्मम् ऋते भुवि ॥ दण्डनीतिम् ऋते चापि निर्मर्यादम् इदं भवेत् ॥ वार्ताधर्मे ह्य् अवर्तन्त्यो विनश्येयुर् इमाः प्रजाः ॥ सुप्रवृत्तैस् त्रिभिर् ह्य् एतैर् धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः ॥ द्विजानाम् अमृतं धर्मो ह्य् एकश् चैवैकवर्णिकः ॥ यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः ॥ याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहः ॥ पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश् च पोषणम् ॥ शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते ॥ भैक्षहोमव्रतैर् हीनास् तथैव गुरुवासिनाम् ॥ क्षत्रधर्मो ऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम् ॥ स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ॥ वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश् च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः ॥ सुस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते ॥ निग्रहानुग्रहैः सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते ॥ तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ तस्माद् देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च ॥ नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस् तथा ॥ राज्ञाम् उपायाश् चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः ॥ निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम् ॥ साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च ॥ साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः ॥ मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश् च भरतर्षभ ॥ सुमन्त्रितैर् नयैः सिद्धिस् तद्विदैः सह मन्त्रयेत् ॥ स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा ॥ न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम् ॥ मन्त्रयेत् सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत् ॥ स्निग्धैश् च नीतिविन्यासान् मूर्खान् सर्वत्र वर्जयेत् ॥ धार्मिकान् धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् ॥ स्त्रीषु क्लीबान् नियुञ्जीत क्रूरान् क्रूरेषु कर्मसु ॥ स्वेभ्यश् चैव परेभ्यश् च कार्याकार्यसमुद्भवा ॥ बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम् ॥ बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात् साधुपरिग्रहम् ॥ निग्रहं चाप्य् अशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ॥ निग्रहे प्रग्रहे सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते ॥ तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः ॥ तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थो ऽनुपालय ॥ तपोधर्मदमेज्याभिर् विप्रा यान्ति यथा दिवम् ॥ दानातिथ्यक्रियाधर्मैर् यान्ति वैश्याश् च सद्गतिम् ॥ क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः ॥ सम्यक् प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः ॥ अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम् ॥sā ced dharmakriyā na syāt trayīdharmam ṛte bhuvi || daṇḍanītim ṛte cāpi nirmaryādam idaṃ bhavet || vārtādharme hy avartantyo vinaśyeyur imāḥ prajāḥ || supravṛttais tribhir hy etair dharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ || dvijānām amṛtaṃ dharmo hy ekaś caivaikavarṇikaḥ || yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ || yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ pratigrahaḥ || pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaś ca poṣaṇam || śuśrūṣā tu dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyate || bhaikṣahomavratair hīnās tathaiva guruvāsinām || kṣatradharmo 'tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇam || svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ || vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiś ca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ || susthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate || nigrahānugrahaiḥ samyag yadā rājā pravartate || tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā || tasmād deśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca || nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayas tathā || rājñām upāyāś catvāro buddhimantraḥ parākramaḥ || nigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tatkāryasādhanam || sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca || sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ || mantramūlā nayāḥ sarve cārāś ca bharatarṣabha || sumantritair nayaiḥ siddhis tadvidaiḥ saha mantrayet || striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathā || na mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam || mantrayet saha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet || snigdhaiś ca nītivinyāsān mūrkhān sarvatra varjayet || dhārmikān dharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān || strīṣu klībān niyuñjīta krūrān krūreṣu karmasu || svebhyaś caiva parebhyaś ca kāryākāryasamudbhavā || buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam || buddhyā supratipanneṣu kuryāt sādhuparigraham || nigrahaṃ cāpy aśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet || nigrahe pragrahe samyag yadā rājā pravartate || tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā || eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ || taṃ svadharmavibhāgena vinayastho 'nupālaya || tapodharmadamejyābhir viprā yānti yathā divam || dānātithyakriyādharmair yānti vaiśyāś ca sadgatim || kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ || samyak praṇīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥ || alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatām ||Хануман продолжает: дхарма брахманов — их амрита и единая для одного варнового круга, общими считаются жертва, изучение и дар; жертвование для других, обучение и принятие даров — для брахманов, защита — для кшатриев, поддержание — дхарма вайшьев, служение дваждырождённым — дхарма шудр; дхарма кшатрия Бхимы здесь — защита дхармы, пусть он примет свою дхарму смиренно и с обузданными чувствами; царь, советуясь со старшими, добрыми, разумными и учёными, устойчиво правит наказанием, а предавшийся порокам презираем; когда царь правильно действует с наказанием и милостью, граница мира установлена; поэтому нужно постоянно через разведчиков знать положение, рост и упадок в стране, крепости, силах врага и друга; у царей четыре средства: мудрый совет, мощь, наказание и милость, умение осуществлять дело; дела нужно совершать саманой, дарами, разделением, наказанием и выжиданием, кратко и подробно; все методы коренятся в совете, как и разведчики, успех — в хорошо продуманных методах, и советоваться нужно со знающими; нельзя обсуждать тайное с женщиной, глупцом, жадным, ребёнком, легкомысленным и тем, у кого признаки безумия; советоваться следует с учёными, дела поручать способным, политические построения — близким, а глупцов избегать; в делах дхармы назначать дхармичных, в делах пользы — мудрых, в делах женщин — бесполых, в жестоких — жестоких; в делах нужно знать разум, возникающий у своих и чужих от должного и недолжного, и силу врагов; к хорошо направленным принимать добрых, а непослушных и нарушающих границы сдерживать; когда царь правильно действует в сдерживании и поддержке, мир устойчив; это страшная и трудная дхарма кшатрия, установленная для Бхимы, и её нужно соблюдать по разделению своей дхармы, стоя в смирении; как випры идут на небо тапасом, дхармой, самообузданием и жертвой, вайшьи добрым путём через дар, гостеприимство и дхарму, так кшатрий идёт на небо, сдерживая и защищая на земле, правильно применяя наказание, свободный от желания, ненависти, жадности и гнева, достигая мира добрых.

Translation

«Дхарма дваждырождённых — их амрита; она одна и едина для своего круга. Жертвы, изучение и дары считаются тремя общими. Совершать жертву для других, обучать и принимать дар — это для брахманов; защита — для кшатриев; поддержание — дхарма вайшьев. Служение дваждырождённым называется дхармой шудр. Здесь, Каунтея, твоя кшатрийская дхарма — охрана дхармы. Прими свою дхарму, смиренный и с обузданными чувствами. Советующийся со старшими, добрыми, разумными и учёными, устойчивый царь правит наказанием; предавшийся порокам бывает презираем. Когда царь правильно действует через сдерживание и милость, тогда граница мира становится хорошо установленной. Поэтому в стране, крепости, силах врага и друга нужно постоянно через разведчиков узнавать положение, рост и упадок. У царей есть четыре средства: мудрый совет, мощь, сдерживание и милость; умение — в достижении нужного дела. Миром, даром, разделением, наказанием и выжиданием нужно совершать дела, соединяя краткий и подробный подход. Все методы, лучший из Бхаратов, коренятся в совете; разведчики тоже. Успех приходит через хорошо продуманные методы; советоваться нужно со знатоками. С женщиной, глупцом, жадным, ребёнком, легкомысленным и тем, у кого признаки безумия, не следует обсуждать тайное. Советуйся с учёными; дела поручай способным; политические построения — близким; глупцов избегай везде. В делах дхармы назначай дхармичных; в делах пользы — мудрых; в делах женщин — бесполых; в жестоких делах — жестоких. В делах нужно знать разум, возникающий у своих и чужих из должного и недолжного, а также силу и слабость врагов. К тем, кто хорошо направлен разумом, следует принимать добрых; непослушных и нарушающих границы нужно сдерживать. Когда царь правильно действует в сдерживании и поддержке, тогда граница мира становится хорошо установленной. Это, Партха, предписанная тебе страшная дхарма, трудная для следования. Соблюдай её по разделению своей дхармы, стоя в смирении. Как випры идут на небо через тапас, дхарму, самообуздание и жертву, как вайшьи идут добрым путём через дар, гостеприимство и дхармические дела, так и кшатрий идёт на небо через сдерживание и защиту на земле: правильно применяя наказание, свободные от желания и ненависти, нежадные, лишённые гнева, они достигают одного мира с добрыми».

Commentary

Наставление Ханумана делает Бхиму не только сильным воином, но и носителем царского порядка. Кшатрийская мощь свята тогда, когда охраняет границы дхармы без личной жадности и гнева.

Version

e18eb48f8aa8 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC