Mahabharata 3.150.1-15

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततः संहृत्य विपुलं तद् वपुः कामवर्धितम् ॥
भीमसेनं पुनर् दोर्भ्यां पर्यष्वजत वानरः ॥
परिष्वक्तस्य तस्याशु भ्रात्रा भीमस्य भारत ॥
श्रमो नाशम् उपागच्छत् सर्वं चासीत् प्रदक्षिणम् ॥
ततः पुनर् अथोवाच पर्यश्रुनयनो हरिः ॥
भीमम् आभाष्य सौहार्दाद् बाष्पगद्गदया गिरा ॥
गच्छ वीर स्वम् आवासं स्मर्तव्यो ऽस्मि कथान्तरे ॥
इहस्थश् च कुरुश्रेष्ठ न निवेद्यो ऽस्मि कस्य चित् ॥
धनदस्यालयाच् चापि विसृष्टानां महाबल ॥
देशकाल इहायातुं देवगन्धर्वयोषिताम् ॥
ममापि सफलं चक्षुः स्मारितश् चास्मि राघवम् ॥
मानुषं गात्रसंस्पर्शं गत्वा भीम त्वया सह ॥
तद् अस्मद्दर्शनं वीर कौन्तेयामोघम् अस्तु ते ॥
भ्रातृत्वं त्वं पुरस्कृत्य वरं वरय भारत ॥
यदि तावन् मया क्षुद्रा गत्वा वारणसाह्वयम् ॥
धार्तराष्ट्रा निहन्तव्या यावद् एतत् करोम्य् अहम् ॥
शिलया नगरं वा तन् मर्दितव्यं मया यदि ॥
यावद् अद्य करोम्य् एतत् कामं तव महाबल ॥
भीमसेनस् तु तद् वाक्यं श्रुत्वा तस्य महात्मनः ॥
प्रत्युवाच हनूमन्तं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥
कृतम् एव त्वया सर्वं मम वानरपुंगव ॥
स्वस्ति ते ऽस्तु महाबाहो क्षामये त्वां प्रसीद मे ॥
सनाथाः पाण्डवाः सर्वे त्वया नाथेन वीर्यवन् ॥
तवैव तेजसा सर्वान् विजेष्यामो वयं रिपून् ॥
एवम् उक्तस् तु हनुमान् भीमसेनम् अभाषत ॥
भ्रातृत्वात् सौहृदाच् चापि करिष्यामि तव प्रियम् ॥
चमूं विगाह्य शत्रूणां शरशक्तिसमाकुलाम् ॥
यदा सिंहरवं वीर करिष्यसि महाबल ॥
तदाहं बृंहयिष्यामि स्वरवेण रवं तव ॥
विजयस्य ध्वजस्थश् च नादान् मोक्ष्यामि दारुणान् ॥
शत्रूणां ते प्राणहरान् इत्य् उक्त्वान्तरधीयत ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ saṃhṛtya vipulaṃ tad vapuḥ kāmavardhitam ||
bhīmasenaṃ punar dorbhyāṃ paryaṣvajata vānaraḥ ||
pariṣvaktasya tasyāśu bhrātrā bhīmasya bhārata ||
śramo nāśam upāgacchat sarvaṃ cāsīt pradakṣiṇam ||
tataḥ punar athovāca paryaśrunayano hariḥ ||
bhīmam ābhāṣya sauhārdād bāṣpagadgadayā girā ||
gaccha vīra svam āvāsaṃ smartavyo 'smi kathāntare ||
ihasthaś ca kuruśreṣṭha na nivedyo 'smi kasya cit ||
dhanadasyālayāc cāpi visṛṣṭānāṃ mahābala ||
deśakāla ihāyātuṃ devagandharvayoṣitām ||
mamāpi saphalaṃ cakṣuḥ smāritaś cāsmi rāghavam ||
mānuṣaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatvā bhīma tvayā saha ||
tad asmaddarśanaṃ vīra kaunteyāmogham astu te ||
bhrātṛtvaṃ tvaṃ puraskṛtya varaṃ varaya bhārata ||
yadi tāvan mayā kṣudrā gatvā vāraṇasāhvayam ||
dhārtarāṣṭrā nihantavyā yāvad etat karomy aham ||
śilayā nagaraṃ vā tan marditavyaṃ mayā yadi ||
yāvad adya karomy etat kāmaṃ tava mahābala ||
bhīmasenas tu tad vākyaṃ śrutvā tasya mahātmanaḥ ||
pratyuvāca hanūmantaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā ||
kṛtam eva tvayā sarvaṃ mama vānarapuṃgava ||
svasti te 'stu mahābāho kṣāmaye tvāṃ prasīda me ||
sanāthāḥ pāṇḍavāḥ sarve tvayā nāthena vīryavan ||
tavaiva tejasā sarvān vijeṣyāmo vayaṃ ripūn ||
evam uktas tu hanumān bhīmasenam abhāṣata ||
bhrātṛtvāt sauhṛdāc cāpi kariṣyāmi tava priyam ||
camūṃ vigāhya śatrūṇāṃ śaraśaktisamākulām ||
yadā siṃharavaṃ vīra kariṣyasi mahābala ||
tadāhaṃ bṛṃhayiṣyāmi svaraveṇa ravaṃ tava ||
vijayasya dhvajasthaś ca nādān mokṣyāmi dāruṇān ||
śatrūṇāṃ te prāṇaharān ity uktvāntaradhīyata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततः संहृत्य विपुलं तद् वपुः कामवर्धितम् ॥ भीमसेनं पुनर् दोर्भ्यां पर्यष्वजत वानरः ॥ परिष्वक्तस्य तस्याशु भ्रात्रा भीमस्य भारत ॥ श्रमो नाशम् उपागच्छत् सर्वं चासीत् प्रदक्षिणम् ॥ ततः पुनर् अथोवाच पर्यश्रुनयनो हरिः ॥ भीमम् आभाष्य सौहार्दाद् बाष्पगद्गदया गिरा ॥ गच्छ वीर स्वम् आवासं स्मर्तव्यो ऽस्मि कथान्तरे ॥ इहस्थश् च कुरुश्रेष्ठ न निवेद्यो ऽस्मि कस्य चित् ॥ धनदस्यालयाच् चापि विसृष्टानां महाबल ॥ देशकाल इहायातुं देवगन्धर्वयोषिताम् ॥ ममापि सफलं चक्षुः स्मारितश् चास्मि राघवम् ॥ मानुषं गात्रसंस्पर्शं गत्वा भीम त्वया सह ॥ तद् अस्मद्दर्शनं वीर कौन्तेयामोघम् अस्तु ते ॥ भ्रातृत्वं त्वं पुरस्कृत्य वरं वरय भारत ॥ यदि तावन् मया क्षुद्रा गत्वा वारणसाह्वयम् ॥ धार्तराष्ट्रा निहन्तव्या यावद् एतत् करोम्य् अहम् ॥ शिलया नगरं वा तन् मर्दितव्यं मया यदि ॥ यावद् अद्य करोम्य् एतत् कामं तव महाबल ॥ भीमसेनस् तु तद् वाक्यं श्रुत्वा तस्य महात्मनः ॥ प्रत्युवाच हनूमन्तं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ कृतम् एव त्वया सर्वं मम वानरपुंगव ॥ स्वस्ति ते ऽस्तु महाबाहो क्षामये त्वां प्रसीद मे ॥ सनाथाः पाण्डवाः सर्वे त्वया नाथेन वीर्यवन् ॥ तवैव तेजसा सर्वान् विजेष्यामो वयं रिपून् ॥ एवम् उक्तस् तु हनुमान् भीमसेनम् अभाषत ॥ भ्रातृत्वात् सौहृदाच् चापि करिष्यामि तव प्रियम् ॥ चमूं विगाह्य शत्रूणां शरशक्तिसमाकुलाम् ॥ यदा सिंहरवं वीर करिष्यसि महाबल ॥ तदाहं बृंहयिष्यामि स्वरवेण रवं तव ॥ विजयस्य ध्वजस्थश् च नादान् मोक्ष्यामि दारुणान् ॥ शत्रूणां ते प्राणहरान् इत्य् उक्त्वान्तरधीयत ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ saṃhṛtya vipulaṃ tad vapuḥ kāmavardhitam || bhīmasenaṃ punar dorbhyāṃ paryaṣvajata vānaraḥ || pariṣvaktasya tasyāśu bhrātrā bhīmasya bhārata || śramo nāśam upāgacchat sarvaṃ cāsīt pradakṣiṇam || tataḥ punar athovāca paryaśrunayano hariḥ || bhīmam ābhāṣya sauhārdād bāṣpagadgadayā girā || gaccha vīra svam āvāsaṃ smartavyo 'smi kathāntare || ihasthaś ca kuruśreṣṭha na nivedyo 'smi kasya cit || dhanadasyālayāc cāpi visṛṣṭānāṃ mahābala || deśakāla ihāyātuṃ devagandharvayoṣitām || mamāpi saphalaṃ cakṣuḥ smāritaś cāsmi rāghavam || mānuṣaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatvā bhīma tvayā saha || tad asmaddarśanaṃ vīra kaunteyāmogham astu te || bhrātṛtvaṃ tvaṃ puraskṛtya varaṃ varaya bhārata || yadi tāvan mayā kṣudrā gatvā vāraṇasāhvayam || dhārtarāṣṭrā nihantavyā yāvad etat karomy aham || śilayā nagaraṃ vā tan marditavyaṃ mayā yadi || yāvad adya karomy etat kāmaṃ tava mahābala || bhīmasenas tu tad vākyaṃ śrutvā tasya mahātmanaḥ || pratyuvāca hanūmantaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā || kṛtam eva tvayā sarvaṃ mama vānarapuṃgava || svasti te 'stu mahābāho kṣāmaye tvāṃ prasīda me || sanāthāḥ pāṇḍavāḥ sarve tvayā nāthena vīryavan || tavaiva tejasā sarvān vijeṣyāmo vayaṃ ripūn || evam uktas tu hanumān bhīmasenam abhāṣata || bhrātṛtvāt sauhṛdāc cāpi kariṣyāmi tava priyam || camūṃ vigāhya śatrūṇāṃ śaraśaktisamākulām || yadā siṃharavaṃ vīra kariṣyasi mahābala || tadāhaṃ bṛṃhayiṣyāmi svaraveṇa ravaṃ tava || vijayasya dhvajasthaś ca nādān mokṣyāmi dāruṇān || śatrūṇāṃ te prāṇaharān ity uktvāntaradhīyata ||Затем обезьяна свернул широкий облик, возросший по желанию, и снова обнял Бхимасену руками; когда Бхима был обнят братом, его усталость исчезла, и всё стало благоприятным; Хануман со слезами, из дружбы и с голосом, прерываемым слезами, сказал Бхиме: иди в свою обитель, вспоминай меня в рассказах, но никому не говори, что я здесь; теперь здесь время и место приходить из обители Дхананды божественным и гандхарвским женщинам; его глаз тоже стал плодотворен, он вспомнил Рагхаву через человеческое прикосновение к телу Бхимы; пусть видение Ханумана будет для Бхимы не напрасным, и ради братства пусть он выберет дар; если нужно, Хануман пойдёт в Хастинапур и убьёт ничтожных дхритараштровичей или раздавит город камнем; Бхима радостно отвечает, что Хануман уже сделал всё, просит благословения, говорит, что все Пандавы имеют защитника в нём и его сиянием победят врагов; Хануман обещает по братству и дружбе сделать приятное: когда Бхима в бою войдёт в вражеское войско и заревёт львом, он усилит этот рёв своим голосом; стоя на знамени Виджаи, он испустит страшные звуки, отнимающие жизнь врагов, и затем исчез.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Затем обезьяна свернул это широкое тело, выросшее по желанию, и снова обнял Бхимасену руками. Когда Бхима был обнят братом, Бхарата, его усталость быстро исчезла, и всё стало благоприятным. Потом Хари снова сказал Бхиме, и глаза его наполнились слезами; из дружбы он говорил голосом, прерываемым слезами: “Иди, герой, в свою обитель. Вспоминай меня в рассказах. Но, лучший из Куру, никому не сообщай, что я нахожусь здесь. Сейчас здесь время и место приходить из обители Дхананды божественным женщинам и женщинам гандхарвов, великосильный. Моё зрение тоже стало плодотворным: через человеческое прикосновение к телу вместе с тобой, Бхима, я вспомнил Рагхаву. Пусть же наше видение, герой, не будет для тебя напрасным. Поставив впереди братство, выбери дар, Бхарата. Если нужно, я пойду в Варанасахву и убью ничтожных дхритараштровичей; пока могу сделать это. Или, если нужно, я раздавлю этот город камнем. Сегодня, великосильный, я сделаю это твоё желание”. Услышав слово великодушного Ханумана, Бхимасена с радостным сердцем ответил ему: “Ты уже сделал для меня всё, лучший из обезьян. Благо тебе, могучерукий. Прости меня, будь милостив ко мне. Все Пандавы имеют защитника в тебе, могучий, и твоим же сиянием мы победим всех врагов”. Так сказал Бхима, и Хануман ответил ему: “По братству и дружбе я сделаю приятное для тебя. Когда, герой, великосильный, ты войдёшь в войско врагов, полное стрел и копий, и издашь львиный рёв, тогда я усилю твой рёв своим голосом. И, стоя на знамени Виджаи, я испущу страшные звуки, отнимающие жизнь твоих врагов”. Сказав так, он исчез».

Commentary

Хануман мог бы уничтожить врагов сам, но Бхима выбирает не замену своей дхармы, а поддержку. Так братство становится благословением для будущей битвы, а не бегством от долга.

Version

39310a14e79e · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC