Mahabharata 3.156.15-29

Devanāgarī

अब्भक्षा वायुभक्षाश् च प्लवमाना विहायसा ॥
जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठम् ऋषयः पर्वसंधिषु ॥
कामिनः सह कान्ताभिः परस्परम् अनुव्रताः ॥
दृश्यन्ते शैलशृङ्गस्थास् तथा किंपुरुषा नृप ॥
अरजांसि च वासांसि वसानाः कौशिकानि च ॥
दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥
विद्याधरगणाश् चैव स्रग्विणः प्रियदर्शनाः ॥
महोरगगणाश् चैव सुपर्णाश् चोरगादयः ॥
अस्य चोपरि शैलस्य श्रूयते पर्वसंधिषु ॥
भेरीपणवशङ्खानां मृदङ्गानां च निस्वनः ॥
इहस्थैर् एव तत् सर्वं श्रोतव्यं भरतर्षभाः ॥
न कार्या वः कथं चित् स्यात् तत्राभिसरणे मतिः ॥
न चाप्य् अतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः ॥
विहारो ह्य् अत्र देवानाम् अमानुषगतिस् तु सा ॥
ईषच्चपलकर्माणं मनुष्यम् इह भारत ॥
द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसाः ॥
अभ्यतिक्रम्य शिखरं शैलस्यास्य युधिष्ठिर ॥
गतिः परमसिद्धानां देवर्षीणां प्रकाशते ॥
चापलाद् इह गच्छन्तं पार्थ यानम् अतः परम् ॥
अयःशूलादिभिर् घ्नन्ति राक्षसाः शत्रुसूदन ॥
अप्सरोभिः परिवृतः समृद्ध्या नरवाहनः ॥
इह वैश्रवणस् तात पर्वसंधिषु दृश्यते ॥
शिखरे तं समासीनम् अधिपं सर्वरक्षसाम् ॥
प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि भानुमन्तम् इवोदितम् ॥
देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च ॥
गिरेः शिखरम् उद्यानम् इदं भरतसत्तम ॥
उपासीनस्य धनदं तुम्बुरोः पर्वसंधिषु ॥
गीतसामस्वनस् तात श्रूयते गन्धमादने ॥
एतद् एवंविधं चित्रम् इह तात युधिष्ठिर ॥
प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुशः पर्वसंधिषु ॥

Transliteration (IAST)

abbhakṣā vāyubhakṣāś ca plavamānā vihāyasā ||
juṣante parvataśreṣṭham ṛṣayaḥ parvasaṃdhiṣu ||
kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparam anuvratāḥ ||
dṛśyante śailaśṛṅgasthās tathā kiṃpuruṣā nṛpa ||
arajāṃsi ca vāsāṃsi vasānāḥ kauśikāni ca ||
dṛśyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ ||
vidyādharagaṇāś caiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ ||
mahoragagaṇāś caiva suparṇāś coragādayaḥ ||
asya copari śailasya śrūyate parvasaṃdhiṣu ||
bherīpaṇavaśaṅkhānāṃ mṛdaṅgānāṃ ca nisvanaḥ ||
ihasthair eva tat sarvaṃ śrotavyaṃ bharatarṣabhāḥ ||
na kāryā vaḥ kathaṃ cit syāt tatrābhisaraṇe matiḥ ||
na cāpy ataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ ||
vihāro hy atra devānām amānuṣagatis tu sā ||
īṣaccapalakarmāṇaṃ manuṣyam iha bhārata ||
dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ ||
abhyatikramya śikharaṃ śailasyāsya yudhiṣṭhira ||
gatiḥ paramasiddhānāṃ devarṣīṇāṃ prakāśate ||
cāpalād iha gacchantaṃ pārtha yānam ataḥ param ||
ayaḥśūlādibhir ghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana ||
apsarobhiḥ parivṛtaḥ samṛddhyā naravāhanaḥ ||
iha vaiśravaṇas tāta parvasaṃdhiṣu dṛśyate ||
śikhare taṃ samāsīnam adhipaṃ sarvarakṣasām ||
prekṣante sarvabhūtāni bhānumantam ivoditam ||
devadānavasiddhānāṃ tathā vaiśravaṇasya ca ||
gireḥ śikharam udyānam idaṃ bharatasattama ||
upāsīnasya dhanadaṃ tumburoḥ parvasaṃdhiṣu ||
gītasāmasvanas tāta śrūyate gandhamādane ||
etad evaṃvidhaṃ citram iha tāta yudhiṣṭhira ||
prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṃdhiṣu ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अब्भक्षा वायुभक्षाश् च प्लवमाना विहायसा ॥ जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठम् ऋषयः पर्वसंधिषु ॥ कामिनः सह कान्ताभिः परस्परम् अनुव्रताः ॥ दृश्यन्ते शैलशृङ्गस्थास् तथा किंपुरुषा नृप ॥ अरजांसि च वासांसि वसानाः कौशिकानि च ॥ दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥ विद्याधरगणाश् चैव स्रग्विणः प्रियदर्शनाः ॥ महोरगगणाश् चैव सुपर्णाश् चोरगादयः ॥ अस्य चोपरि शैलस्य श्रूयते पर्वसंधिषु ॥ भेरीपणवशङ्खानां मृदङ्गानां च निस्वनः ॥ इहस्थैर् एव तत् सर्वं श्रोतव्यं भरतर्षभाः ॥ न कार्या वः कथं चित् स्यात् तत्राभिसरणे मतिः ॥ न चाप्य् अतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः ॥ विहारो ह्य् अत्र देवानाम् अमानुषगतिस् तु सा ॥ ईषच्चपलकर्माणं मनुष्यम् इह भारत ॥ द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसाः ॥ अभ्यतिक्रम्य शिखरं शैलस्यास्य युधिष्ठिर ॥ गतिः परमसिद्धानां देवर्षीणां प्रकाशते ॥ चापलाद् इह गच्छन्तं पार्थ यानम् अतः परम् ॥ अयःशूलादिभिर् घ्नन्ति राक्षसाः शत्रुसूदन ॥ अप्सरोभिः परिवृतः समृद्ध्या नरवाहनः ॥ इह वैश्रवणस् तात पर्वसंधिषु दृश्यते ॥ शिखरे तं समासीनम् अधिपं सर्वरक्षसाम् ॥ प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि भानुमन्तम् इवोदितम् ॥ देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च ॥ गिरेः शिखरम् उद्यानम् इदं भरतसत्तम ॥ उपासीनस्य धनदं तुम्बुरोः पर्वसंधिषु ॥ गीतसामस्वनस् तात श्रूयते गन्धमादने ॥ एतद् एवंविधं चित्रम् इह तात युधिष्ठिर ॥ प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुशः पर्वसंधिषु ॥abbhakṣā vāyubhakṣāś ca plavamānā vihāyasā || juṣante parvataśreṣṭham ṛṣayaḥ parvasaṃdhiṣu || kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparam anuvratāḥ || dṛśyante śailaśṛṅgasthās tathā kiṃpuruṣā nṛpa || arajāṃsi ca vāsāṃsi vasānāḥ kauśikāni ca || dṛśyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ || vidyādharagaṇāś caiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ || mahoragagaṇāś caiva suparṇāś coragādayaḥ || asya copari śailasya śrūyate parvasaṃdhiṣu || bherīpaṇavaśaṅkhānāṃ mṛdaṅgānāṃ ca nisvanaḥ || ihasthair eva tat sarvaṃ śrotavyaṃ bharatarṣabhāḥ || na kāryā vaḥ kathaṃ cit syāt tatrābhisaraṇe matiḥ || na cāpy ataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ || vihāro hy atra devānām amānuṣagatis tu sā || īṣaccapalakarmāṇaṃ manuṣyam iha bhārata || dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ || abhyatikramya śikharaṃ śailasyāsya yudhiṣṭhira || gatiḥ paramasiddhānāṃ devarṣīṇāṃ prakāśate || cāpalād iha gacchantaṃ pārtha yānam ataḥ param || ayaḥśūlādibhir ghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana || apsarobhiḥ parivṛtaḥ samṛddhyā naravāhanaḥ || iha vaiśravaṇas tāta parvasaṃdhiṣu dṛśyate || śikhare taṃ samāsīnam adhipaṃ sarvarakṣasām || prekṣante sarvabhūtāni bhānumantam ivoditam || devadānavasiddhānāṃ tathā vaiśravaṇasya ca || gireḥ śikharam udyānam idaṃ bharatasattama || upāsīnasya dhanadaṃ tumburoḥ parvasaṃdhiṣu || gītasāmasvanas tāta śrūyate gandhamādane || etad evaṃvidhaṃ citram iha tāta yudhiṣṭhira || prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṃdhiṣu ||Арштишена описывает гору: здесь живут риши, питающиеся воздухом и водой, кимпуруши, гандхарвы, апсары, видьядхары, наги и супарны; слышны барабаны, раковины, лютни и пение; это место богов и путь сверхчеловеческих существ; дальше идти нельзя, потому что дерзкие люди ненавистны этим существам и бывают поражены ракшасами; в особые дни можно видеть Куберу с апсарами и слышать песнь Тумбуру.

Translation

Арштишена сказал: «На этой горе живут риши, питающиеся воздухом и водой, кимпуруши, гандхарвы, апсары, видьядхары, наги и супарны. Здесь слышны барабаны, раковины, лютни и пение. Это место богов, путь сверхчеловеческих существ. Дальше идти нельзя: дерзкие люди ненавистны тем, кто обитает здесь, и бывают поражены ракшасами. В праздничные дни здесь можно видеть Вайшравану, окружённого апсарами, и слышать песнь Тумбуру».

Commentary

Риши показывает предел: святыня не становится доступной только потому, что путник дошёл до её края. Почтение иногда выражается именно в остановке.

Version

c22c3059d088 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC