Mahabharata 3.156.1-14

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस् तम् आसाद्य तपसा दग्धकिल्बिषम् ॥
अभ्यवादयत प्रीतः शिरसा नाम कीर्तयन् ॥
ततः कृष्णा च भीमश् च यमौ चापि यशस्विनौ ॥
शिरोभिः प्राप्य राजर्षिं परिवार्योपतस्थिरे ॥
तथैव धौम्यो धर्मज्ञः पाण्डवानां पुरोहितः ॥
यथान्यायम् उपाक्रान्तस् तम् ऋषिं संशितव्रतम् ॥
अन्वजानात् स धर्मज्ञो मुनिर् दिव्येन चक्षुषा ॥
पाण्डोः पुत्रान् कुरुश्रेष्ठान् आस्यताम् इति चाब्रवीत् ॥
कुरूणाम् ऋषभं प्राज्ञं पूजयित्वा महातपाः ॥
सह भ्रातृभिर् आसीनं पर्यपृच्छद् अनामयम् ॥
नानृते कुरुषे भावं कच्चिद् धर्मे च वर्तसे ॥
मतापित्रोश् च ते वृत्तिः कच्चित् पार्थ न सीदति ॥
कच्चित् ते गुरवः सर्वे वृद्धा वैद्याश् च पूजिताः ॥
कच्चिन् न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु ॥
सुकृतं प्रतिकर्तुं च कच्चिद् धातुं च दुष्कृतम् ॥
यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न च कत्थसे ॥
यथार्हं मानिताः कच्चित् त्वया नन्दन्ति साधवः ॥
वनेष्व् अपि वसन् कच्चिद् धर्मम् एवानुवर्तसे ॥
कच्चिद् धौम्यस् त्वदाचारैर् न पार्थ परितप्यते ॥
दानधर्मतपःशौचैर् आर्जवेन तितिक्षया ॥
पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित् पार्थानुवर्तसे ॥
कच्चिद् राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव ॥
स्वे स्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुनः ॥
पितरः पितृलोकस्थाः शोचन्ति च हसन्ति च ॥
किं न्व् अस्य दुष्कृते ऽस्माभिः संप्राप्तव्यं भविष्यति ॥
किं चास्य सुकृते ऽस्माभिः प्राप्तव्यम् इति शोभनम् ॥
पिता माता तथैवाग्निर् गुरुर् आत्मा च पञ्चमः ॥
यस्यैते पूजिताः पार्थ तस्य लोकाव् उभौ जितौ ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhiras tam āsādya tapasā dagdhakilbiṣam ||
abhyavādayata prītaḥ śirasā nāma kīrtayan ||
tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaś ca yamau cāpi yaśasvinau ||
śirobhiḥ prāpya rājarṣiṃ parivāryopatasthire ||
tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ purohitaḥ ||
yathānyāyam upākrāntas tam ṛṣiṃ saṃśitavratam ||
anvajānāt sa dharmajño munir divyena cakṣuṣā ||
pāṇḍoḥ putrān kuruśreṣṭhān āsyatām iti cābravīt ||
kurūṇām ṛṣabhaṃ prājñaṃ pūjayitvā mahātapāḥ ||
saha bhrātṛbhir āsīnaṃ paryapṛcchad anāmayam ||
nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kaccid dharme ca vartase ||
matāpitroś ca te vṛttiḥ kaccit pārtha na sīdati ||
kaccit te guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāś ca pūjitāḥ ||
kaccin na kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu ||
sukṛtaṃ pratikartuṃ ca kaccid dhātuṃ ca duṣkṛtam ||
yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase ||
yathārhaṃ mānitāḥ kaccit tvayā nandanti sādhavaḥ ||
vaneṣv api vasan kaccid dharmam evānuvartase ||
kaccid dhaumyas tvadācārair na pārtha paritapyate ||
dānadharmatapaḥśaucair ārjavena titikṣayā ||
pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaccit pārthānuvartase ||
kaccid rājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava ||
sve sve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ ||
pitaraḥ pitṛlokasthāḥ śocanti ca hasanti ca ||
kiṃ nv asya duṣkṛte 'smābhiḥ saṃprāptavyaṃ bhaviṣyati ||
kiṃ cāsya sukṛte 'smābhiḥ prāptavyam iti śobhanam ||
pitā mātā tathaivāgnir gurur ātmā ca pañcamaḥ ||
yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lokāv ubhau jitau ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच युधिष्ठिरस् तम् आसाद्य तपसा दग्धकिल्बिषम् ॥ अभ्यवादयत प्रीतः शिरसा नाम कीर्तयन् ॥ ततः कृष्णा च भीमश् च यमौ चापि यशस्विनौ ॥ शिरोभिः प्राप्य राजर्षिं परिवार्योपतस्थिरे ॥ तथैव धौम्यो धर्मज्ञः पाण्डवानां पुरोहितः ॥ यथान्यायम् उपाक्रान्तस् तम् ऋषिं संशितव्रतम् ॥ अन्वजानात् स धर्मज्ञो मुनिर् दिव्येन चक्षुषा ॥ पाण्डोः पुत्रान् कुरुश्रेष्ठान् आस्यताम् इति चाब्रवीत् ॥ कुरूणाम् ऋषभं प्राज्ञं पूजयित्वा महातपाः ॥ सह भ्रातृभिर् आसीनं पर्यपृच्छद् अनामयम् ॥ नानृते कुरुषे भावं कच्चिद् धर्मे च वर्तसे ॥ मतापित्रोश् च ते वृत्तिः कच्चित् पार्थ न सीदति ॥ कच्चित् ते गुरवः सर्वे वृद्धा वैद्याश् च पूजिताः ॥ कच्चिन् न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु ॥ सुकृतं प्रतिकर्तुं च कच्चिद् धातुं च दुष्कृतम् ॥ यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न च कत्थसे ॥ यथार्हं मानिताः कच्चित् त्वया नन्दन्ति साधवः ॥ वनेष्व् अपि वसन् कच्चिद् धर्मम् एवानुवर्तसे ॥ कच्चिद् धौम्यस् त्वदाचारैर् न पार्थ परितप्यते ॥ दानधर्मतपःशौचैर् आर्जवेन तितिक्षया ॥ पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित् पार्थानुवर्तसे ॥ कच्चिद् राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव ॥ स्वे स्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुनः ॥ पितरः पितृलोकस्थाः शोचन्ति च हसन्ति च ॥ किं न्व् अस्य दुष्कृते ऽस्माभिः संप्राप्तव्यं भविष्यति ॥ किं चास्य सुकृते ऽस्माभिः प्राप्तव्यम् इति शोभनम् ॥ पिता माता तथैवाग्निर् गुरुर् आत्मा च पञ्चमः ॥ यस्यैते पूजिताः पार्थ तस्य लोकाव् उभौ जितौ ॥vaiśaṃpāyana uvāca yudhiṣṭhiras tam āsādya tapasā dagdhakilbiṣam || abhyavādayata prītaḥ śirasā nāma kīrtayan || tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaś ca yamau cāpi yaśasvinau || śirobhiḥ prāpya rājarṣiṃ parivāryopatasthire || tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ purohitaḥ || yathānyāyam upākrāntas tam ṛṣiṃ saṃśitavratam || anvajānāt sa dharmajño munir divyena cakṣuṣā || pāṇḍoḥ putrān kuruśreṣṭhān āsyatām iti cābravīt || kurūṇām ṛṣabhaṃ prājñaṃ pūjayitvā mahātapāḥ || saha bhrātṛbhir āsīnaṃ paryapṛcchad anāmayam || nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kaccid dharme ca vartase || matāpitroś ca te vṛttiḥ kaccit pārtha na sīdati || kaccit te guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāś ca pūjitāḥ || kaccin na kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu || sukṛtaṃ pratikartuṃ ca kaccid dhātuṃ ca duṣkṛtam || yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase || yathārhaṃ mānitāḥ kaccit tvayā nandanti sādhavaḥ || vaneṣv api vasan kaccid dharmam evānuvartase || kaccid dhaumyas tvadācārair na pārtha paritapyate || dānadharmatapaḥśaucair ārjavena titikṣayā || pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaccit pārthānuvartase || kaccid rājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava || sve sve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ || pitaraḥ pitṛlokasthāḥ śocanti ca hasanti ca || kiṃ nv asya duṣkṛte 'smābhiḥ saṃprāptavyaṃ bhaviṣyati || kiṃ cāsya sukṛte 'smābhiḥ prāptavyam iti śobhanam || pitā mātā tathaivāgnir gurur ātmā ca pañcamaḥ || yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lokāv ubhau jitau ||Арштишена принял Юдхиштхиру, Драупади, Бхиму, близнецов и Дхаумью; после почестей он спросил царя, держится ли он истины, дхармы, почитает ли родителей, гуру, старших, врачей и брахманов; избегает ли греха, отвечает ли добром на добро и удерживает ли зло; чтит ли достойных, следует ли пути предков и царственных риши; он говорит, что пять — отец, мать, огонь, гуру и сам Атман — должны быть почитаемы.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Арштишена принял Юдхиштхиру, Драупади, Бхиму, близнецов и Дхаумью с должной честью. Затем великий риши спросил царя: держится ли он истины и дхармы, почитает ли родителей, гуру, старших, врачей и брахманов; избегает ли греха; отвечает ли добром на добро и удерживает ли зло; чтит ли достойных людей; следует ли пути предков и царственных риши. Он напомнил, что пять должны быть почитаемы: отец, мать, огонь, гуру и сам Атман».

Commentary

Арштишена начинает не с чудес горы, а с повседневных оснований. Истина, благодарность, почтение и самообуздание важнее видений, потому что без них святое место не меняет сердце.

Version

39a003849491 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC