Mahabharata 3.155.69-90

Devanāgarī

युधिष्ठिरस् तु तान् वृक्षान् पश्यमानो नगोत्तमे ॥
भीमसेनम् इदं वाक्यम् अब्रवीन् मधुराक्षरम् ॥
पश्य भीम शुभान् देशान् देवाक्रीडान् समन्ततः ॥
अमानुषगतिं प्राप्ताः संसिद्धाः स्म वृकोदर ॥
लताभिश् चैव बह्वीभिः पुष्पिताः पादपोत्तमाः ॥
संश्लिष्टाः पार्थ शोभन्ते गन्धमादनसानुषु ॥
शिखण्डिनीभिश् चरतां सहितानां शिखण्डिनाम् ॥
नर्दतां शृणु निर्घोषं भीम पर्वतसानुषु ॥
चकोराः शतपत्राश् च मत्तकोकिलशारिकाः ॥
पत्रिणः पुष्पितान् एतान् संश्लिष्यन्ति महाद्रुमान् ॥
रक्तपीतारुणाः पार्थ पादपाग्रगता द्विजाः ॥
परस्परम् उदीक्षन्ते बहवो जीवजीवकाः ॥
हरितारुणवर्णानां शाद्वलानां समन्ततः ॥
सारसाः प्रतिदृश्यन्ते शैलप्रस्रवणेष्व् अपि ॥
वदन्ति मधुरा वाचः सर्वभूतमनोनुगाः ॥
भृङ्गराजोपचक्राश् च लोहपृष्ठाश् च पत्रिणः ॥
चतुर्विषाणाः पद्माभाः कुञ्जराः सकरेणवः ॥
एते वैडूर्यवर्णाभं क्षोभयन्ति महत् सरः ॥
बहुतालसमुत्सेधाः शैलशृङ्गात् परिच्युताः ॥
नानाप्रस्रवणेभ्यश् च वारिधाराः पतन्त्य् अमूः ॥
भास्कराभप्रभा भीम शारदाभ्रघनोपमाः ॥
शोभयन्ति महाशैलं नानारजतधातवः ॥
क्व चिद् अञ्जनवर्णाभाः क्व चित् काञ्चनसंनिभाः ॥
धातवो हरितालस्य क्व चिद् धिङ्गुलकस्य च ॥
मनःशिलागुहाश् चैव संध्याभ्रनिकरोपमाः ॥
शशलोहितवर्णाभाः क्व चिद् गैरिकधातवः ॥
सितासिताभ्रप्रतिमा बालसूर्यसमप्रभाः ॥
एते बहुविधाः शैलं शोभयन्ति महाप्रभाः ॥
गन्धर्वाः सह कान्ताभिर् यथोक्तं वृषपर्वणा ॥
दृश्यन्ते शैलशृङ्गेषु पार्थ किंपुरुषैः सह ॥
गीतानां तलतालानां यथा साम्नां च निस्वनः ॥
श्रूयते बहुधा भीम सर्वभूतमनोहरः ॥
महागङ्गाम् उदीक्षस्व पुण्यां देवनदीं शुभाम् ॥
कलहंसगणैर् जुष्टाम् ऋषिकिंनरसेविताम् ॥
धातुभिश् च सरिद्भिश् च किंनरैर् मृगपक्षिभिः ॥
गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च काननैश् च मनोरमैः ॥
व्यालैश् च विविधाकारैः शतशीर्षैः समन्ततः ॥
उपेतं पश्य कौन्तेय शैलराजम् अरिंदम ॥
ते प्रीतमनसः शूराः प्राप्ता गतिम् अनुत्तमाम् ॥
नातृप्यन् पर्वतेन्द्रस्य दर्शनेन परंतपाः ॥
उपेतम् अथ माल्यैश् च फलवद्भिश् च पादपैः ॥
आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेर् आश्रमं ददृशुस् तदा ॥
ततस् तं तीव्रतपसं कृशं धमनिसंततम् ॥
पारगं सर्वधर्माणाम् आर्ष्टिषेणम् उपागमन् ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhiras tu tān vṛkṣān paśyamāno nagottame ||
bhīmasenam idaṃ vākyam abravīn madhurākṣaram ||
paśya bhīma śubhān deśān devākrīḍān samantataḥ ||
amānuṣagatiṃ prāptāḥ saṃsiddhāḥ sma vṛkodara ||
latābhiś caiva bahvībhiḥ puṣpitāḥ pādapottamāḥ ||
saṃśliṣṭāḥ pārtha śobhante gandhamādanasānuṣu ||
śikhaṇḍinībhiś caratāṃ sahitānāṃ śikhaṇḍinām ||
nardatāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ bhīma parvatasānuṣu ||
cakorāḥ śatapatrāś ca mattakokilaśārikāḥ ||
patriṇaḥ puṣpitān etān saṃśliṣyanti mahādrumān ||
raktapītāruṇāḥ pārtha pādapāgragatā dvijāḥ ||
parasparam udīkṣante bahavo jīvajīvakāḥ ||
haritāruṇavarṇānāṃ śādvalānāṃ samantataḥ ||
sārasāḥ pratidṛśyante śailaprasravaṇeṣv api ||
vadanti madhurā vācaḥ sarvabhūtamanonugāḥ ||
bhṛṅgarājopacakrāś ca lohapṛṣṭhāś ca patriṇaḥ ||
caturviṣāṇāḥ padmābhāḥ kuñjarāḥ sakareṇavaḥ ||
ete vaiḍūryavarṇābhaṃ kṣobhayanti mahat saraḥ ||
bahutālasamutsedhāḥ śailaśṛṅgāt paricyutāḥ ||
nānāprasravaṇebhyaś ca vāridhārāḥ patanty amūḥ ||
bhāskarābhaprabhā bhīma śāradābhraghanopamāḥ ||
śobhayanti mahāśailaṃ nānārajatadhātavaḥ ||
kva cid añjanavarṇābhāḥ kva cit kāñcanasaṃnibhāḥ ||
dhātavo haritālasya kva cid dhiṅgulakasya ca ||
manaḥśilāguhāś caiva saṃdhyābhranikaropamāḥ ||
śaśalohitavarṇābhāḥ kva cid gairikadhātavaḥ ||
sitāsitābhrapratimā bālasūryasamaprabhāḥ ||
ete bahuvidhāḥ śailaṃ śobhayanti mahāprabhāḥ ||
gandharvāḥ saha kāntābhir yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā ||
dṛśyante śailaśṛṅgeṣu pārtha kiṃpuruṣaiḥ saha ||
gītānāṃ talatālānāṃ yathā sāmnāṃ ca nisvanaḥ ||
śrūyate bahudhā bhīma sarvabhūtamanoharaḥ ||
mahāgaṅgām udīkṣasva puṇyāṃ devanadīṃ śubhām ||
kalahaṃsagaṇair juṣṭām ṛṣikiṃnarasevitām ||
dhātubhiś ca saridbhiś ca kiṃnarair mṛgapakṣibhiḥ ||
gandharvair apsarobhiś ca kānanaiś ca manoramaiḥ ||
vyālaiś ca vividhākāraiḥ śataśīrṣaiḥ samantataḥ ||
upetaṃ paśya kaunteya śailarājam ariṃdama ||
te prītamanasaḥ śūrāḥ prāptā gatim anuttamām ||
nātṛpyan parvatendrasya darśanena paraṃtapāḥ ||
upetam atha mālyaiś ca phalavadbhiś ca pādapaiḥ ||
ārṣṭiṣeṇasya rājarṣer āśramaṃ dadṛśus tadā ||
tatas taṃ tīvratapasaṃ kṛśaṃ dhamanisaṃtatam ||
pāragaṃ sarvadharmāṇām ārṣṭiṣeṇam upāgaman ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिरस् तु तान् वृक्षान् पश्यमानो नगोत्तमे ॥ भीमसेनम् इदं वाक्यम् अब्रवीन् मधुराक्षरम् ॥ पश्य भीम शुभान् देशान् देवाक्रीडान् समन्ततः ॥ अमानुषगतिं प्राप्ताः संसिद्धाः स्म वृकोदर ॥ लताभिश् चैव बह्वीभिः पुष्पिताः पादपोत्तमाः ॥ संश्लिष्टाः पार्थ शोभन्ते गन्धमादनसानुषु ॥ शिखण्डिनीभिश् चरतां सहितानां शिखण्डिनाम् ॥ नर्दतां शृणु निर्घोषं भीम पर्वतसानुषु ॥ चकोराः शतपत्राश् च मत्तकोकिलशारिकाः ॥ पत्रिणः पुष्पितान् एतान् संश्लिष्यन्ति महाद्रुमान् ॥ रक्तपीतारुणाः पार्थ पादपाग्रगता द्विजाः ॥ परस्परम् उदीक्षन्ते बहवो जीवजीवकाः ॥ हरितारुणवर्णानां शाद्वलानां समन्ततः ॥ सारसाः प्रतिदृश्यन्ते शैलप्रस्रवणेष्व् अपि ॥ वदन्ति मधुरा वाचः सर्वभूतमनोनुगाः ॥ भृङ्गराजोपचक्राश् च लोहपृष्ठाश् च पत्रिणः ॥ चतुर्विषाणाः पद्माभाः कुञ्जराः सकरेणवः ॥ एते वैडूर्यवर्णाभं क्षोभयन्ति महत् सरः ॥ बहुतालसमुत्सेधाः शैलशृङ्गात् परिच्युताः ॥ नानाप्रस्रवणेभ्यश् च वारिधाराः पतन्त्य् अमूः ॥ भास्कराभप्रभा भीम शारदाभ्रघनोपमाः ॥ शोभयन्ति महाशैलं नानारजतधातवः ॥ क्व चिद् अञ्जनवर्णाभाः क्व चित् काञ्चनसंनिभाः ॥ धातवो हरितालस्य क्व चिद् धिङ्गुलकस्य च ॥ मनःशिलागुहाश् चैव संध्याभ्रनिकरोपमाः ॥ शशलोहितवर्णाभाः क्व चिद् गैरिकधातवः ॥ सितासिताभ्रप्रतिमा बालसूर्यसमप्रभाः ॥ एते बहुविधाः शैलं शोभयन्ति महाप्रभाः ॥ गन्धर्वाः सह कान्ताभिर् यथोक्तं वृषपर्वणा ॥ दृश्यन्ते शैलशृङ्गेषु पार्थ किंपुरुषैः सह ॥ गीतानां तलतालानां यथा साम्नां च निस्वनः ॥ श्रूयते बहुधा भीम सर्वभूतमनोहरः ॥ महागङ्गाम् उदीक्षस्व पुण्यां देवनदीं शुभाम् ॥ कलहंसगणैर् जुष्टाम् ऋषिकिंनरसेविताम् ॥ धातुभिश् च सरिद्भिश् च किंनरैर् मृगपक्षिभिः ॥ गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च काननैश् च मनोरमैः ॥ व्यालैश् च विविधाकारैः शतशीर्षैः समन्ततः ॥ उपेतं पश्य कौन्तेय शैलराजम् अरिंदम ॥ ते प्रीतमनसः शूराः प्राप्ता गतिम् अनुत्तमाम् ॥ नातृप्यन् पर्वतेन्द्रस्य दर्शनेन परंतपाः ॥ उपेतम् अथ माल्यैश् च फलवद्भिश् च पादपैः ॥ आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेर् आश्रमं ददृशुस् तदा ॥ ततस् तं तीव्रतपसं कृशं धमनिसंततम् ॥ पारगं सर्वधर्माणाम् आर्ष्टिषेणम् उपागमन् ॥yudhiṣṭhiras tu tān vṛkṣān paśyamāno nagottame || bhīmasenam idaṃ vākyam abravīn madhurākṣaram || paśya bhīma śubhān deśān devākrīḍān samantataḥ || amānuṣagatiṃ prāptāḥ saṃsiddhāḥ sma vṛkodara || latābhiś caiva bahvībhiḥ puṣpitāḥ pādapottamāḥ || saṃśliṣṭāḥ pārtha śobhante gandhamādanasānuṣu || śikhaṇḍinībhiś caratāṃ sahitānāṃ śikhaṇḍinām || nardatāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ bhīma parvatasānuṣu || cakorāḥ śatapatrāś ca mattakokilaśārikāḥ || patriṇaḥ puṣpitān etān saṃśliṣyanti mahādrumān || raktapītāruṇāḥ pārtha pādapāgragatā dvijāḥ || parasparam udīkṣante bahavo jīvajīvakāḥ || haritāruṇavarṇānāṃ śādvalānāṃ samantataḥ || sārasāḥ pratidṛśyante śailaprasravaṇeṣv api || vadanti madhurā vācaḥ sarvabhūtamanonugāḥ || bhṛṅgarājopacakrāś ca lohapṛṣṭhāś ca patriṇaḥ || caturviṣāṇāḥ padmābhāḥ kuñjarāḥ sakareṇavaḥ || ete vaiḍūryavarṇābhaṃ kṣobhayanti mahat saraḥ || bahutālasamutsedhāḥ śailaśṛṅgāt paricyutāḥ || nānāprasravaṇebhyaś ca vāridhārāḥ patanty amūḥ || bhāskarābhaprabhā bhīma śāradābhraghanopamāḥ || śobhayanti mahāśailaṃ nānārajatadhātavaḥ || kva cid añjanavarṇābhāḥ kva cit kāñcanasaṃnibhāḥ || dhātavo haritālasya kva cid dhiṅgulakasya ca || manaḥśilāguhāś caiva saṃdhyābhranikaropamāḥ || śaśalohitavarṇābhāḥ kva cid gairikadhātavaḥ || sitāsitābhrapratimā bālasūryasamaprabhāḥ || ete bahuvidhāḥ śailaṃ śobhayanti mahāprabhāḥ || gandharvāḥ saha kāntābhir yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā || dṛśyante śailaśṛṅgeṣu pārtha kiṃpuruṣaiḥ saha || gītānāṃ talatālānāṃ yathā sāmnāṃ ca nisvanaḥ || śrūyate bahudhā bhīma sarvabhūtamanoharaḥ || mahāgaṅgām udīkṣasva puṇyāṃ devanadīṃ śubhām || kalahaṃsagaṇair juṣṭām ṛṣikiṃnarasevitām || dhātubhiś ca saridbhiś ca kiṃnarair mṛgapakṣibhiḥ || gandharvair apsarobhiś ca kānanaiś ca manoramaiḥ || vyālaiś ca vividhākāraiḥ śataśīrṣaiḥ samantataḥ || upetaṃ paśya kaunteya śailarājam ariṃdama || te prītamanasaḥ śūrāḥ prāptā gatim anuttamām || nātṛpyan parvatendrasya darśanena paraṃtapāḥ || upetam atha mālyaiś ca phalavadbhiś ca pādapaiḥ || ārṣṭiṣeṇasya rājarṣer āśramaṃ dadṛśus tadā || tatas taṃ tīvratapasaṃ kṛśaṃ dhamanisaṃtatam || pāragaṃ sarvadharmāṇām ārṣṭiṣeṇam upāgaman ||Юдхиштхира, восхищённый горой, говорит Бхиме о её красоте, деревьях, цветах, водах, птицах и зверях; затем Пандавы видят ашрам Арштишены, очищенный тапасом, тихий, священный и населённый аскетами; они подходят к великому риши, знатоку всех дхарм, и оказывают ему почтение.

Translation

«Глядя на это, Юдхиштхира с радостью говорил Бхиме о красоте горы: о деревьях, цветах, водах, птицах и зверях, о чудесных склонах, достойных богов. Так, любуясь Гандхамаданом, Пандавы увидели ашрам Арштишены — тихий, чистый, освящённый тапасом, обитаемый аскетами. Они подошли к великому риши, знатоку всех дхарм, и оказали ему должное почтение».

Commentary

Перед встречей с Арштишеной красота горы готовит ум к наставлению. Природа здесь ведёт к риши: созерцание мира становится входом в речь о дхарме.

Version

03a983d24876 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC