Mahabharata 3.155.11-25

Devanāgarī

द्रौपद्या सहितः श्रीमान् हैडिम्बेयादिभिस् तथा ॥
राक्षसैर् अनुयातश् च लोमशेनाभिरक्षितः ॥
क्व चिज् जगाम पद्भ्यां तु राक्षसैर् उह्यते क्व चित् ॥
तत्र तत्र महातेजा भ्रातृभिः सह सुव्रतः ॥
ततो युधिष्ठिरो राजा बहून् क्लेशान् विचिन्तयन् ॥
सिंहव्याघ्रगजाकीर्णाम् उदीचीं प्रययौ दिशम् ॥
अवेक्षमाणः कैलासं मैनाकं चैव पर्वतम् ॥
गन्धमादनपादांश् च मेरुं चापि शिलोच्चयम् ॥
उपर्य् उपरि शैलस्य बह्वीश् च सरितः शिवाः ॥
प्रस्थं हिमवतः पुण्यं ययौ सप्तदशे ऽहनि ॥
ददृशुः पाण्डवा राजन् गन्धमादनम् अन्तिकात् ॥
पृष्ठे हिमवतः पुण्ये नानाद्रुमलतायुते ॥
सलिलावर्तसंजातैः पुष्पितैश् च महीरुहैः ॥
समावृतं पुण्यतमम् आश्रमं वृषपर्वणः ॥
तम् उपक्रम्य राजर्षिं धर्मात्मानम् अरिंदमाः ॥
पाण्डवा वृषपर्वाणम् अवन्दन्त गतक्लमाः ॥
अभ्यनन्दत् स राजर्षिः पुत्रवद् भरतर्षभान् ॥
पूजिताश् चावसंस् तत्र सप्तरात्रम् अरिंदमाः ॥
अष्टमे ऽहनि संप्राप्ते तम् ऋषिं लोकविश्रुतम् ॥
आमन्त्र्य वृषपर्वाणं प्रस्थानं समरोचयन् ॥
एकैकशश् च तान् विप्रान् निवेद्य वृषपर्वणे ॥
न्यासभूतान् यथाकालं बन्धून् इव सुसत्कृतान् ॥
ततस् ते वरवस्त्राणि शुभान्य् आभरणानि च ॥
न्यदधुः पाण्डवास् तस्मिन्न् आश्रमे वृषपर्वणः ॥
अतीतानागते विद्वान् कुशलः सर्वधर्मवित् ॥
अन्वशासत् स धर्मज्ञः पुत्रवद् भरतर्षभान् ॥
ते ऽनुज्ञाता महात्मानः प्रययुर् दिशम् उत्तराम् ॥
कृष्णया सहिता वीरा ब्राह्मणैश् च महात्मभिः ॥
तान् प्रस्थितान् अन्वगच्छद् वृषपर्वा महीपतिः ॥
उपन्यस्य महातेजा विप्रेभ्यः पाण्डवांस् तदा ॥
अनुसंसाध्य कौन्तेयान् आशीर्भिर् अभिनन्द्य च ॥
वृषपर्वा निववृते पन्थानम् उपदिश्य च ॥

Transliteration (IAST)

draupadyā sahitaḥ śrīmān haiḍimbeyādibhis tathā ||
rākṣasair anuyātaś ca lomaśenābhirakṣitaḥ ||
kva cij jagāma padbhyāṃ tu rākṣasair uhyate kva cit ||
tatra tatra mahātejā bhrātṛbhiḥ saha suvrataḥ ||
tato yudhiṣṭhiro rājā bahūn kleśān vicintayan ||
siṃhavyāghragajākīrṇām udīcīṃ prayayau diśam ||
avekṣamāṇaḥ kailāsaṃ mainākaṃ caiva parvatam ||
gandhamādanapādāṃś ca meruṃ cāpi śiloccayam ||
upary upari śailasya bahvīś ca saritaḥ śivāḥ ||
prasthaṃ himavataḥ puṇyaṃ yayau saptadaśe 'hani ||
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan gandhamādanam antikāt ||
pṛṣṭhe himavataḥ puṇye nānādrumalatāyute ||
salilāvartasaṃjātaiḥ puṣpitaiś ca mahīruhaiḥ ||
samāvṛtaṃ puṇyatamam āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ ||
tam upakramya rājarṣiṃ dharmātmānam ariṃdamāḥ ||
pāṇḍavā vṛṣaparvāṇam avandanta gataklamāḥ ||
abhyanandat sa rājarṣiḥ putravad bharatarṣabhān ||
pūjitāś cāvasaṃs tatra saptarātram ariṃdamāḥ ||
aṣṭame 'hani saṃprāpte tam ṛṣiṃ lokaviśrutam ||
āmantrya vṛṣaparvāṇaṃ prasthānaṃ samarocayan ||
ekaikaśaś ca tān viprān nivedya vṛṣaparvaṇe ||
nyāsabhūtān yathākālaṃ bandhūn iva susatkṛtān ||
tatas te varavastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca ||
nyadadhuḥ pāṇḍavās tasminn āśrame vṛṣaparvaṇaḥ ||
atītānāgate vidvān kuśalaḥ sarvadharmavit ||
anvaśāsat sa dharmajñaḥ putravad bharatarṣabhān ||
te 'nujñātā mahātmānaḥ prayayur diśam uttarām ||
kṛṣṇayā sahitā vīrā brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ ||
tān prasthitān anvagacchad vṛṣaparvā mahīpatiḥ ||
upanyasya mahātejā viprebhyaḥ pāṇḍavāṃs tadā ||
anusaṃsādhya kaunteyān āśīrbhir abhinandya ca ||
vṛṣaparvā nivavṛte panthānam upadiśya ca ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

द्रौपद्या सहितः श्रीमान् हैडिम्बेयादिभिस् तथा ॥ राक्षसैर् अनुयातश् च लोमशेनाभिरक्षितः ॥ क्व चिज् जगाम पद्भ्यां तु राक्षसैर् उह्यते क्व चित् ॥ तत्र तत्र महातेजा भ्रातृभिः सह सुव्रतः ॥ ततो युधिष्ठिरो राजा बहून् क्लेशान् विचिन्तयन् ॥ सिंहव्याघ्रगजाकीर्णाम् उदीचीं प्रययौ दिशम् ॥ अवेक्षमाणः कैलासं मैनाकं चैव पर्वतम् ॥ गन्धमादनपादांश् च मेरुं चापि शिलोच्चयम् ॥ उपर्य् उपरि शैलस्य बह्वीश् च सरितः शिवाः ॥ प्रस्थं हिमवतः पुण्यं ययौ सप्तदशे ऽहनि ॥ ददृशुः पाण्डवा राजन् गन्धमादनम् अन्तिकात् ॥ पृष्ठे हिमवतः पुण्ये नानाद्रुमलतायुते ॥ सलिलावर्तसंजातैः पुष्पितैश् च महीरुहैः ॥ समावृतं पुण्यतमम् आश्रमं वृषपर्वणः ॥ तम् उपक्रम्य राजर्षिं धर्मात्मानम् अरिंदमाः ॥ पाण्डवा वृषपर्वाणम् अवन्दन्त गतक्लमाः ॥ अभ्यनन्दत् स राजर्षिः पुत्रवद् भरतर्षभान् ॥ पूजिताश् चावसंस् तत्र सप्तरात्रम् अरिंदमाः ॥ अष्टमे ऽहनि संप्राप्ते तम् ऋषिं लोकविश्रुतम् ॥ आमन्त्र्य वृषपर्वाणं प्रस्थानं समरोचयन् ॥ एकैकशश् च तान् विप्रान् निवेद्य वृषपर्वणे ॥ न्यासभूतान् यथाकालं बन्धून् इव सुसत्कृतान् ॥ ततस् ते वरवस्त्राणि शुभान्य् आभरणानि च ॥ न्यदधुः पाण्डवास् तस्मिन्न् आश्रमे वृषपर्वणः ॥ अतीतानागते विद्वान् कुशलः सर्वधर्मवित् ॥ अन्वशासत् स धर्मज्ञः पुत्रवद् भरतर्षभान् ॥ ते ऽनुज्ञाता महात्मानः प्रययुर् दिशम् उत्तराम् ॥ कृष्णया सहिता वीरा ब्राह्मणैश् च महात्मभिः ॥ तान् प्रस्थितान् अन्वगच्छद् वृषपर्वा महीपतिः ॥ उपन्यस्य महातेजा विप्रेभ्यः पाण्डवांस् तदा ॥ अनुसंसाध्य कौन्तेयान् आशीर्भिर् अभिनन्द्य च ॥ वृषपर्वा निववृते पन्थानम् उपदिश्य च ॥draupadyā sahitaḥ śrīmān haiḍimbeyādibhis tathā || rākṣasair anuyātaś ca lomaśenābhirakṣitaḥ || kva cij jagāma padbhyāṃ tu rākṣasair uhyate kva cit || tatra tatra mahātejā bhrātṛbhiḥ saha suvrataḥ || tato yudhiṣṭhiro rājā bahūn kleśān vicintayan || siṃhavyāghragajākīrṇām udīcīṃ prayayau diśam || avekṣamāṇaḥ kailāsaṃ mainākaṃ caiva parvatam || gandhamādanapādāṃś ca meruṃ cāpi śiloccayam || upary upari śailasya bahvīś ca saritaḥ śivāḥ || prasthaṃ himavataḥ puṇyaṃ yayau saptadaśe 'hani || dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan gandhamādanam antikāt || pṛṣṭhe himavataḥ puṇye nānādrumalatāyute || salilāvartasaṃjātaiḥ puṣpitaiś ca mahīruhaiḥ || samāvṛtaṃ puṇyatamam āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ || tam upakramya rājarṣiṃ dharmātmānam ariṃdamāḥ || pāṇḍavā vṛṣaparvāṇam avandanta gataklamāḥ || abhyanandat sa rājarṣiḥ putravad bharatarṣabhān || pūjitāś cāvasaṃs tatra saptarātram ariṃdamāḥ || aṣṭame 'hani saṃprāpte tam ṛṣiṃ lokaviśrutam || āmantrya vṛṣaparvāṇaṃ prasthānaṃ samarocayan || ekaikaśaś ca tān viprān nivedya vṛṣaparvaṇe || nyāsabhūtān yathākālaṃ bandhūn iva susatkṛtān || tatas te varavastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca || nyadadhuḥ pāṇḍavās tasminn āśrame vṛṣaparvaṇaḥ || atītānāgate vidvān kuśalaḥ sarvadharmavit || anvaśāsat sa dharmajñaḥ putravad bharatarṣabhān || te 'nujñātā mahātmānaḥ prayayur diśam uttarām || kṛṣṇayā sahitā vīrā brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ || tān prasthitān anvagacchad vṛṣaparvā mahīpatiḥ || upanyasya mahātejā viprebhyaḥ pāṇḍavāṃs tadā || anusaṃsādhya kaunteyān āśīrbhir abhinandya ca || vṛṣaparvā nivavṛte panthānam upadiśya ca ||Юдхиштхира сообщил это брахманам; они благословили его и разрешили путь; затем царь вместе с братьями, Драупади, брахманами и ракшасами, под защитой Ломаши, отправился на север; они достигли ашрама Вришапарвы, были им почтены и прожили там семь ночей; на восьмой день, поручив ему часть брахманов и вещи, царь продолжил путь к Гандхамадане.

Translation

«Юдхиштхира сообщил это брахманам, и они благословили его. Тогда царь отправился на север вместе с братьями, Драупади, брахманами и ракшасами, охраняемый великодушным Ломашей. Они достигли ашрама Вришапарвы, и тот принял их с почётом. Семь ночей Пандавы прожили там; на восьмой день, оставив у него часть брахманов и необходимые вещи, царь продолжил путь к Гандхамадане».

Commentary

Пандавы не движутся как одинокие герои: их путь всё время включает брахманов, спутников, хранителей и хозяев ашрамов. Так эпический подвиг остаётся встроенным в общину дхармы.

Version

da74d324b1f0 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC