Mahabharata 3.160.11-23

Devanāgarī

एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् ॥
आवसन् वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ॥
उदीचीं दीपयन्न् एष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान् ॥
महामेरुर् महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः ॥
यस्मिन् ब्रह्मसदश् चैव तिष्ठते च प्रजापतिः ॥
भूतात्मा विसृजन् सर्वं यत् किं चिज् जङ्गमागमम् ॥
यान् आहुर् ब्रह्मणः पुत्रान् मानसान् दक्षसप्तमान् ॥
तेषाम् अपि महामेरुः स्थानं शिवम् अनामयम् ॥
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनर् अत्रोदयन्ति च ॥
सप्त देवर्षयस् तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा ॥
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरम् उत्तमम् ॥
यत्रात्मतृप्तैर् अध्यास्ते देवैः सह पितामहः ॥
यम् आहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् ॥
अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ॥
ब्रह्मणः सदनात् तस्य परं स्थानं प्रकाशते ॥
देवाश् च यत्नात् पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम् ॥
अत्यर्कानलदीप्तं तत् स्थानं विष्णोर् महात्मनः ॥
स्वयैव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः ॥
तद् वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नो ऽपि च ॥
स्वयं विभुर् अदीनात्मा तत्र ह्य् अभिविराजते ॥
यतयस् तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् ॥
परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः ॥
योगसिद्धा महात्मानस् तमोमोहविवर्जिताः ॥
तत्र गत्वा पुनर् नेमं लोकम् आयान्ति भारत ॥
स्थानम् एतन् महाभाग ध्रुवम् अक्षयम् अव्ययम् ॥
ईश्वरस्य सदा ह्य् एतत् प्रणमात्र युधिष्ठिर ॥

Transliteration (IAST)

etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim ||
āvasan varuṇo rājā bhūtāni parirakṣati ||
udīcīṃ dīpayann eṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān ||
mahāmerur mahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ ||
yasmin brahmasadaś caiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ ||
bhūtātmā visṛjan sarvaṃ yat kiṃ cij jaṅgamāgamam ||
yān āhur brahmaṇaḥ putrān mānasān dakṣasaptamān ||
teṣām api mahāmeruḥ sthānaṃ śivam anāmayam ||
atraiva pratitiṣṭhanti punar atrodayanti ca ||
sapta devarṣayas tāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā ||
deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharam uttamam ||
yatrātmatṛptair adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ ||
yam āhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam ||
anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param ||
brahmaṇaḥ sadanāt tasya paraṃ sthānaṃ prakāśate ||
devāś ca yatnāt paśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam ||
atyarkānaladīptaṃ tat sthānaṃ viṣṇor mahātmanaḥ ||
svayaiva prabhayā rājan duṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ ||
tad vai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no 'pi ca ||
svayaṃ vibhur adīnātmā tatra hy abhivirājate ||
yatayas tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim ||
pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ ||
yogasiddhā mahātmānas tamomohavivarjitāḥ ||
tatra gatvā punar nemaṃ lokam āyānti bhārata ||
sthānam etan mahābhāga dhruvam akṣayam avyayam ||
īśvarasya sadā hy etat praṇamātra yudhiṣṭhira ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् ॥ आवसन् वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ॥ उदीचीं दीपयन्न् एष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान् ॥ महामेरुर् महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः ॥ यस्मिन् ब्रह्मसदश् चैव तिष्ठते च प्रजापतिः ॥ भूतात्मा विसृजन् सर्वं यत् किं चिज् जङ्गमागमम् ॥ यान् आहुर् ब्रह्मणः पुत्रान् मानसान् दक्षसप्तमान् ॥ तेषाम् अपि महामेरुः स्थानं शिवम् अनामयम् ॥ अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनर् अत्रोदयन्ति च ॥ सप्त देवर्षयस् तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा ॥ देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरम् उत्तमम् ॥ यत्रात्मतृप्तैर् अध्यास्ते देवैः सह पितामहः ॥ यम् आहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् ॥ अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ॥ ब्रह्मणः सदनात् तस्य परं स्थानं प्रकाशते ॥ देवाश् च यत्नात् पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम् ॥ अत्यर्कानलदीप्तं तत् स्थानं विष्णोर् महात्मनः ॥ स्वयैव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः ॥ तद् वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नो ऽपि च ॥ स्वयं विभुर् अदीनात्मा तत्र ह्य् अभिविराजते ॥ यतयस् तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् ॥ परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः ॥ योगसिद्धा महात्मानस् तमोमोहविवर्जिताः ॥ तत्र गत्वा पुनर् नेमं लोकम् आयान्ति भारत ॥ स्थानम् एतन् महाभाग ध्रुवम् अक्षयम् अव्ययम् ॥ ईश्वरस्य सदा ह्य् एतत् प्रणमात्र युधिष्ठिर ॥etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim || āvasan varuṇo rājā bhūtāni parirakṣati || udīcīṃ dīpayann eṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān || mahāmerur mahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ || yasmin brahmasadaś caiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ || bhūtātmā visṛjan sarvaṃ yat kiṃ cij jaṅgamāgamam || yān āhur brahmaṇaḥ putrān mānasān dakṣasaptamān || teṣām api mahāmeruḥ sthānaṃ śivam anāmayam || atraiva pratitiṣṭhanti punar atrodayanti ca || sapta devarṣayas tāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā || deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharam uttamam || yatrātmatṛptair adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ || yam āhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam || anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param || brahmaṇaḥ sadanāt tasya paraṃ sthānaṃ prakāśate || devāś ca yatnāt paśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam || atyarkānaladīptaṃ tat sthānaṃ viṣṇor mahātmanaḥ || svayaiva prabhayā rājan duṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ || tad vai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no 'pi ca || svayaṃ vibhur adīnātmā tatra hy abhivirājate || yatayas tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim || pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ || yogasiddhā mahātmānas tamomohavivarjitāḥ || tatra gatvā punar nemaṃ lokam āyānti bhārata || sthānam etan mahābhāga dhruvam akṣayam avyayam || īśvarasya sadā hy etat praṇamātra yudhiṣṭhira ||Дхаумья указывает на север, где стоит великий Меру, чистое место Брахмы и Праджапати; там пребывают сыновья Брахмы и семь риши; на вершине, сияющей и труднодоступной, живёт Питамаха с богами; выше обители Брахмы находится высшее место Нараяны, Хари, Вишну, самосветящееся, трудное для созерцания даже богами и данавами; йогические преданные достигают его и не возвращаются; это устойчивое, нетленное жилище Ишвары, которому нужно поклониться.

Translation

Дхаумья сказал: «На севере стоит великий Меру, чистое место Брахмы и Праджапати. Там пребывают сыновья Брахмы и семь риши. На сияющей, труднодоступной вершине живёт Питамаха вместе с богами. А выше обители Брахмы находится высшее место Нараяны — Хари, Вишну, самосветящееся и трудное для созерцания даже богами и данавами. Йогические преданные достигают его и не возвращаются. Это устойчивое, нетленное жилище Ишвары. Туда, царь, нужно склонить поклон».

Commentary

Космография приходит к вершине в Нараяне. Миры богов велики, но над ними стоит обитель Вишну, откуда нет возврата в круг блуждания.

Version

2cab3c844320 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC