Mahabharata 3.160.1-10

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकम् अरिंदम ॥
आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवान् अभ्यवर्तत ॥
ते ऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ॥
ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस् तान् अपूजयन् ॥
ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥
प्राचीं दिशम् अभिप्रेक्ष्य महर्षिर् इदम् अब्रवीत् ॥
असौ सागरपर्यन्तां भूमिम् आवृत्य तिष्ठति ॥
शैलराजो महाराज मन्दरो ऽभिविराजते ॥
इन्द्रवैश्रवणाव् एतां दिशं पाण्डव रक्षतः ॥
पर्वतैश् च वनान्तैश् च काननैश् चोपशोभिताम् ॥
एतद् आहुर् महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥
ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः ॥
अतश् चोद्यन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥
ऋषयश् चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश् च देवताः ॥
यमस् तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः ॥
प्रेतसत्त्वगतीम् एतां दक्षिणाम् आश्रितो दिशम् ॥
एतत् संयमनं पुण्यम् अतीवाद्भुतदर्शनम् ॥
प्रेतराजस्य भवनम् ऋद्ध्या परमया युतम् ॥
यं प्राप्य सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति ॥
अस्तं पर्वतराजानम् एतम् आहुर् मनीषिणः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama ||
ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata ||
te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha ||
tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃs tān apūjayan ||
tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare ||
prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt ||
asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati ||
śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate ||
indravaiśravaṇāv etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ ||
parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām ||
etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca ||
ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ ||
ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ ||
ṛṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ ||
yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ ||
pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam ||
etat saṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam ||
pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam ||
yaṃ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati ||
astaṃ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकम् अरिंदम ॥ आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवान् अभ्यवर्तत ॥ ते ऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ॥ ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस् तान् अपूजयन् ॥ ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ प्राचीं दिशम् अभिप्रेक्ष्य महर्षिर् इदम् अब्रवीत् ॥ असौ सागरपर्यन्तां भूमिम् आवृत्य तिष्ठति ॥ शैलराजो महाराज मन्दरो ऽभिविराजते ॥ इन्द्रवैश्रवणाव् एतां दिशं पाण्डव रक्षतः ॥ पर्वतैश् च वनान्तैश् च काननैश् चोपशोभिताम् ॥ एतद् आहुर् महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥ ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः ॥ अतश् चोद्यन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥ ऋषयश् चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश् च देवताः ॥ यमस् तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः ॥ प्रेतसत्त्वगतीम् एतां दक्षिणाम् आश्रितो दिशम् ॥ एतत् संयमनं पुण्यम् अतीवाद्भुतदर्शनम् ॥ प्रेतराजस्य भवनम् ऋद्ध्या परमया युतम् ॥ यं प्राप्य सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति ॥ अस्तं पर्वतराजानम् एतम् आहुर् मनीषिणः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama || ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata || te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha || tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃs tān apūjayan || tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare || prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt || asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati || śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate || indravaiśravaṇāv etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ || parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām || etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca || ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ || ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ || ṛṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ || yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ || pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam || etat saṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam || pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam || yaṃ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati || astaṃ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ ||At sunrise Dhaumya, together with Arshtishena, came to the Pandavas; they bowed to both of them and honored the brahmins; Dhaumya took Yudhishthira by the right hand, looked toward the east, and began to describe the cosmic directions: the eastern Mandara extends to the ocean and is guarded by Indra and Vaishravana; the rising sun is honored by beings, sages, siddhas, and sadhyas; in the south lies the domain of Yama, and in the west, by Mount Astam and the ocean, dwells Varuna, guardian of beings.

Translation

Vaishampayana said: "At sunrise Dhaumya, together with Arshtishena, came to the Pandavas. They bowed at the feet of both sages and honored the brahmins. Then Dhaumya took Yudhishthira by the right hand, looked toward the east, and began to speak of the quarters of the world: there stands Mandara, extending to the ocean, guarded by Indra and Vaishravana; the rising sun is honored by beings, sages, siddhas, and sadhyas. In the south lies the domain of Yama, and in the west, by Mount Astam and the ocean, dwells Varuna, guardian of beings."

Commentary

Dhaumya teaches the king to see the earth as an ordered universe. For a ruler, the directions of space are not empty expanse but realms of divine governance.

Version

f6a74dc9dad4 · published Jul 16, 2026, 5:09:16 PM UTC

Available inRUEN