Mahabharata 3.160.1-10

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकम् अरिंदम ॥
आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवान् अभ्यवर्तत ॥
ते ऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ॥
ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस् तान् अपूजयन् ॥
ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥
प्राचीं दिशम् अभिप्रेक्ष्य महर्षिर् इदम् अब्रवीत् ॥
असौ सागरपर्यन्तां भूमिम् आवृत्य तिष्ठति ॥
शैलराजो महाराज मन्दरो ऽभिविराजते ॥
इन्द्रवैश्रवणाव् एतां दिशं पाण्डव रक्षतः ॥
पर्वतैश् च वनान्तैश् च काननैश् चोपशोभिताम् ॥
एतद् आहुर् महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥
ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः ॥
अतश् चोद्यन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥
ऋषयश् चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश् च देवताः ॥
यमस् तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः ॥
प्रेतसत्त्वगतीम् एतां दक्षिणाम् आश्रितो दिशम् ॥
एतत् संयमनं पुण्यम् अतीवाद्भुतदर्शनम् ॥
प्रेतराजस्य भवनम् ऋद्ध्या परमया युतम् ॥
यं प्राप्य सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति ॥
अस्तं पर्वतराजानम् एतम् आहुर् मनीषिणः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama ||
ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata ||
te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha ||
tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃs tān apūjayan ||
tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare ||
prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt ||
asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati ||
śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate ||
indravaiśravaṇāv etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ ||
parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām ||
etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca ||
ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ ||
ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ ||
ṛṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ ||
yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ ||
pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam ||
etat saṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam ||
pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam ||
yaṃ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati ||
astaṃ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकम् अरिंदम ॥ आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवान् अभ्यवर्तत ॥ ते ऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ॥ ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस् तान् अपूजयन् ॥ ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ प्राचीं दिशम् अभिप्रेक्ष्य महर्षिर् इदम् अब्रवीत् ॥ असौ सागरपर्यन्तां भूमिम् आवृत्य तिष्ठति ॥ शैलराजो महाराज मन्दरो ऽभिविराजते ॥ इन्द्रवैश्रवणाव् एतां दिशं पाण्डव रक्षतः ॥ पर्वतैश् च वनान्तैश् च काननैश् चोपशोभिताम् ॥ एतद् आहुर् महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥ ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः ॥ अतश् चोद्यन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥ ऋषयश् चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश् च देवताः ॥ यमस् तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः ॥ प्रेतसत्त्वगतीम् एतां दक्षिणाम् आश्रितो दिशम् ॥ एतत् संयमनं पुण्यम् अतीवाद्भुतदर्शनम् ॥ प्रेतराजस्य भवनम् ऋद्ध्या परमया युतम् ॥ यं प्राप्य सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति ॥ अस्तं पर्वतराजानम् एतम् आहुर् मनीषिणः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama || ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata || te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha || tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃs tān apūjayan || tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare || prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt || asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati || śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate || indravaiśravaṇāv etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ || parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām || etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca || ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ || ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ || ṛṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ || yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ || pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam || etat saṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam || pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam || yaṃ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati || astaṃ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ ||На восходе солнца Дхаумья вместе с Арштишеной пришёл к Пандавам; они поклонились обоим и почтили брахманов; Дхаумья взял Юдхиштхиру за правую руку, посмотрел на восток и стал описывать космические стороны: восточный Мандара простирается до океана и охраняется Индрой и Вайшраваной; восходящее солнце почитают существа, риши, сиддхи и садхьи; на юге находится владение Ямы, а на западе, у горы Астам и океана, пребывает Варуна, хранитель существ.

Translation

Вайшампаяна сказал: «На восходе солнца Дхаумья вместе с Арштишеной пришёл к Пандавам. Они поклонились обоим риши и почтили брахманов. Тогда Дхаумья взял Юдхиштхиру за правую руку, взглянул на восток и стал говорить о сторонах мира: там стоит Мандара, простирающийся до океана, охраняемый Индрой и Вайшраваной; восходящее солнце почитают существа, риши, сиддхи и садхьи. На юге находится владение Ямы, а на западе, у горы Астам и океана, пребывает Варуна, хранитель существ».

Commentary

Дхаумья учит царя видеть землю как упорядоченную вселенную. Для правителя стороны света — не пустое пространство, а области божественного управления.

Version

03a364e98b45 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC