Mahabharata 3.160.24-37

Devanāgarī

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन् भगवान् अपि ॥
कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो ऽभिप्रदक्षिणम् ॥
अस्तं प्राप्य ततः संध्याम् अतिक्रम्य दिवाकरः ॥
उदीचीं भजते काष्ठां दिशम् एष विभावसुः ॥
स मेरुम् अनुवृत्तः सन् पुनर् गच्छति पाण्डव ॥
प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥
स मासं विभजन् कालं बहुधा पर्वसंधिषु ॥
तथैव भगवान् सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥
एवम् एष परिक्रम्य महामेरुम् अतन्द्रितः ॥
भावयन् सर्वभूतानि पुनर् गच्छति मन्दरम् ॥
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर् भावयञ् जगत् ॥
मार्गम् एतद् असंबाधम् आदित्यः परिवर्तते ॥
सिसृक्षुः शिशिराण्य् एष दक्षिणां भजते दिशम् ॥
ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरम् ऋच्छति ॥
स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा ॥
तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन् विभावसुः ॥
ततः स्वेदः क्लमस् तन्द्री ग्लानिश् च भजते नरान् ॥
प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्य् अभीक्ष्णं च निषेव्यते ॥
एवम् एतद् अनिर्देश्यं मार्गम् आवृत्य भानुमान् ॥
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजाः ॥
वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् ॥
वर्धयन् सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥
एवम् एष चरन् पार्थ कालचक्रम् अतन्द्रितः ॥
प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥
संतता गतिर् एतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव ॥
आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥
विभजन् सर्वभूतानाम् आयुः कर्म च भारत ॥
अहोरात्रान् कलाः काष्ठाः सृजत्य् एष सदा विभुः ॥

Transliteration (IAST)

etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api ||
kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam ||
astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ ||
udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ ||
sa merum anuvṛttaḥ san punar gacchati pāṇḍava ||
prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ ||
sa māsaṃ vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu ||
tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati ||
evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ ||
bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram ||
tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat ||
mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate ||
sisṛkṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam ||
tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati ||
sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā ||
tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ san vibhāvasuḥ ||
tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān ||
prāṇibhiḥ satataṃ svapno hy abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate ||
evam etad anirdeśyaṃ mārgam āvṛtya bhānumān ||
punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ ||
vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān ||
vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate ||
evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ ||
prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate ||
saṃtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava ||
ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ ||
vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata ||
ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjaty eṣa sadā vibhuḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन् भगवान् अपि ॥ कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो ऽभिप्रदक्षिणम् ॥ अस्तं प्राप्य ततः संध्याम् अतिक्रम्य दिवाकरः ॥ उदीचीं भजते काष्ठां दिशम् एष विभावसुः ॥ स मेरुम् अनुवृत्तः सन् पुनर् गच्छति पाण्डव ॥ प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥ स मासं विभजन् कालं बहुधा पर्वसंधिषु ॥ तथैव भगवान् सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥ एवम् एष परिक्रम्य महामेरुम् अतन्द्रितः ॥ भावयन् सर्वभूतानि पुनर् गच्छति मन्दरम् ॥ तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर् भावयञ् जगत् ॥ मार्गम् एतद् असंबाधम् आदित्यः परिवर्तते ॥ सिसृक्षुः शिशिराण्य् एष दक्षिणां भजते दिशम् ॥ ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरम् ऋच्छति ॥ स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा ॥ तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन् विभावसुः ॥ ततः स्वेदः क्लमस् तन्द्री ग्लानिश् च भजते नरान् ॥ प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्य् अभीक्ष्णं च निषेव्यते ॥ एवम् एतद् अनिर्देश्यं मार्गम् आवृत्य भानुमान् ॥ पुनः सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजाः ॥ वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् ॥ वर्धयन् सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ एवम् एष चरन् पार्थ कालचक्रम् अतन्द्रितः ॥ प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥ संतता गतिर् एतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव ॥ आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥ विभजन् सर्वभूतानाम् आयुः कर्म च भारत ॥ अहोरात्रान् कलाः काष्ठाः सृजत्य् एष सदा विभुः ॥etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api || kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam || astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ || udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ || sa merum anuvṛttaḥ san punar gacchati pāṇḍava || prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ || sa māsaṃ vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu || tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati || evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ || bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram || tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat || mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate || sisṛkṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam || tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati || sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā || tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ san vibhāvasuḥ || tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān || prāṇibhiḥ satataṃ svapno hy abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate || evam etad anirdeśyaṃ mārgam āvṛtya bhānumān || punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ || vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān || vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate || evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ || prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate || saṃtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava || ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ || vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata || ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjaty eṣa sadā vibhuḥ ||Дхаумья объясняет движение солнца вокруг Меру: оно создаёт день и ночь, месяцы, времена, мгновения, каштхи и калы; оно приносит дождь, жар, жизнь и деятельность существ; Савитарь постоянно распределяет время и дела, поддерживая миры, и всё живое зависит от его пути.

Translation

«Солнце обходит Меру и этим создаёт день и ночь, месяцы, времена, мгновения, каштхи и калы. Оно даёт дождь и жар, жизнь и деятельность существ. Савитарь постоянно распределяет время и дела, поддерживая миры; все живые существа зависят от его пути».

Commentary

После указания на высшую обитель Дхаумья возвращает взгляд к солнцу и времени. Небесный порядок не отвлечён от жизни: через него существа получают дождь, пищу, труд и возможность исполнять дхарму.

Version

936fbda9c0a9 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC