Mahabharata 3.165.1-11

Devanāgarī

अर्जुन उवाच
कृतास्त्रम् अभिविश्वस्तम् अथ मां हरिवाहनः ॥
संस्पृश्य मूर्ध्नि पाणिभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
न त्वम् अद्य युधा जेतुं शक्यः सुरगणैर् अपि ॥
किं पुनर् मानुषे लोके मानुषैर् अकृतात्मभिः ॥
अप्रमेयो ऽप्रधृष्यश् च युद्धेष्व् अप्रतिमस् तथा ॥
अथाब्रवीत् पुनर् देवः संप्रहृष्टतनूरुहः ॥
अस्त्रयुद्धे समो वीर न ते कश् चिद् भविष्यति ॥
अप्रमत्तः सदा दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥
ब्रह्मण्यश् चास्त्रविच् चासि शूरश् चासि कुरूद्वह ॥
अस्त्राणि समवाप्तानि त्वया दश च पञ्च च ॥
पञ्चभिर् विधिभिः पार्थ न त्वया विद्यते समः ॥
प्रयोगम् उपसंहारम् आवृत्तिं च धनंजय ॥
प्रायश्चित्तं च वेत्थ त्वं प्रतिघातं च सर्वशः ॥
तव गुर्वर्थकालो ऽयम् उपपन्नः परंतप ॥
प्रतिजानीष्व तं कर्तुम् अतो वेत्स्याम्य् अहं परम् ॥
ततो ऽहम् अब्रुवं राजन् देवराजम् इदं वचः ॥
विषह्यं चेन् मया कर्तुं कृतम् एव निबोध तत् ॥
ततो माम् अब्रवीद् राजन् प्रहस्य बलवृत्रहा ॥
नाविषह्यं तवाद्यास्ति त्रिषु लोकेषु किं चन ॥
निवातकवचा नाम दानवा मम शत्रवः ॥
समुद्रकुक्षिम् आश्रित्य दुर्गे प्रतिवसन्त्य् उत ॥
तिस्रः कोट्यः समाख्यातास् तुल्यरूपबलप्रभाः ॥
तांस् तत्र जहि कौन्तेय गुर्वर्थस् ते भविष्यति ॥

Transliteration (IAST)

arjuna uvāca
kṛtāstram abhiviśvastam atha māṃ harivāhanaḥ ||
saṃspṛśya mūrdhni pāṇibhyām idaṃ vacanam abravīt ||
na tvam adya yudhā jetuṃ śakyaḥ suragaṇair api ||
kiṃ punar mānuṣe loke mānuṣair akṛtātmabhiḥ ||
aprameyo 'pradhṛṣyaś ca yuddheṣv apratimas tathā ||
athābravīt punar devaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ ||
astrayuddhe samo vīra na te kaś cid bhaviṣyati ||
apramattaḥ sadā dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ ||
brahmaṇyaś cāstravic cāsi śūraś cāsi kurūdvaha ||
astrāṇi samavāptāni tvayā daśa ca pañca ca ||
pañcabhir vidhibhiḥ pārtha na tvayā vidyate samaḥ ||
prayogam upasaṃhāram āvṛttiṃ ca dhanaṃjaya ||
prāyaścittaṃ ca vettha tvaṃ pratighātaṃ ca sarvaśaḥ ||
tava gurvarthakālo 'yam upapannaḥ paraṃtapa ||
pratijānīṣva taṃ kartum ato vetsyāmy ahaṃ param ||
tato 'ham abruvaṃ rājan devarājam idaṃ vacaḥ ||
viṣahyaṃ cen mayā kartuṃ kṛtam eva nibodha tat ||
tato mām abravīd rājan prahasya balavṛtrahā ||
nāviṣahyaṃ tavādyāsti triṣu lokeṣu kiṃ cana ||
nivātakavacā nāma dānavā mama śatravaḥ ||
samudrakukṣim āśritya durge prativasanty uta ||
tisraḥ koṭyaḥ samākhyātās tulyarūpabalaprabhāḥ ||
tāṃs tatra jahi kaunteya gurvarthas te bhaviṣyati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अर्जुन उवाच कृतास्त्रम् अभिविश्वस्तम् अथ मां हरिवाहनः ॥ संस्पृश्य मूर्ध्नि पाणिभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ न त्वम् अद्य युधा जेतुं शक्यः सुरगणैर् अपि ॥ किं पुनर् मानुषे लोके मानुषैर् अकृतात्मभिः ॥ अप्रमेयो ऽप्रधृष्यश् च युद्धेष्व् अप्रतिमस् तथा ॥ अथाब्रवीत् पुनर् देवः संप्रहृष्टतनूरुहः ॥ अस्त्रयुद्धे समो वीर न ते कश् चिद् भविष्यति ॥ अप्रमत्तः सदा दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ ब्रह्मण्यश् चास्त्रविच् चासि शूरश् चासि कुरूद्वह ॥ अस्त्राणि समवाप्तानि त्वया दश च पञ्च च ॥ पञ्चभिर् विधिभिः पार्थ न त्वया विद्यते समः ॥ प्रयोगम् उपसंहारम् आवृत्तिं च धनंजय ॥ प्रायश्चित्तं च वेत्थ त्वं प्रतिघातं च सर्वशः ॥ तव गुर्वर्थकालो ऽयम् उपपन्नः परंतप ॥ प्रतिजानीष्व तं कर्तुम् अतो वेत्स्याम्य् अहं परम् ॥ ततो ऽहम् अब्रुवं राजन् देवराजम् इदं वचः ॥ विषह्यं चेन् मया कर्तुं कृतम् एव निबोध तत् ॥ ततो माम् अब्रवीद् राजन् प्रहस्य बलवृत्रहा ॥ नाविषह्यं तवाद्यास्ति त्रिषु लोकेषु किं चन ॥ निवातकवचा नाम दानवा मम शत्रवः ॥ समुद्रकुक्षिम् आश्रित्य दुर्गे प्रतिवसन्त्य् उत ॥ तिस्रः कोट्यः समाख्यातास् तुल्यरूपबलप्रभाः ॥ तांस् तत्र जहि कौन्तेय गुर्वर्थस् ते भविष्यति ॥arjuna uvāca kṛtāstram abhiviśvastam atha māṃ harivāhanaḥ || saṃspṛśya mūrdhni pāṇibhyām idaṃ vacanam abravīt || na tvam adya yudhā jetuṃ śakyaḥ suragaṇair api || kiṃ punar mānuṣe loke mānuṣair akṛtātmabhiḥ || aprameyo 'pradhṛṣyaś ca yuddheṣv apratimas tathā || athābravīt punar devaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ || astrayuddhe samo vīra na te kaś cid bhaviṣyati || apramattaḥ sadā dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ || brahmaṇyaś cāstravic cāsi śūraś cāsi kurūdvaha || astrāṇi samavāptāni tvayā daśa ca pañca ca || pañcabhir vidhibhiḥ pārtha na tvayā vidyate samaḥ || prayogam upasaṃhāram āvṛttiṃ ca dhanaṃjaya || prāyaścittaṃ ca vettha tvaṃ pratighātaṃ ca sarvaśaḥ || tava gurvarthakālo 'yam upapannaḥ paraṃtapa || pratijānīṣva taṃ kartum ato vetsyāmy ahaṃ param || tato 'ham abruvaṃ rājan devarājam idaṃ vacaḥ || viṣahyaṃ cen mayā kartuṃ kṛtam eva nibodha tat || tato mām abravīd rājan prahasya balavṛtrahā || nāviṣahyaṃ tavādyāsti triṣu lokeṣu kiṃ cana || nivātakavacā nāma dānavā mama śatravaḥ || samudrakukṣim āśritya durge prativasanty uta || tisraḥ koṭyaḥ samākhyātās tulyarūpabalaprabhāḥ || tāṃs tatra jahi kaunteya gurvarthas te bhaviṣyati ||Когда Арджуна был обучен оружию и уверен, Индра коснулся его головы руками и сказал, что теперь его не смогут победить даже боги, тем более необузданные люди; он неизмерим, неприступен и несравнен в битве; в бою с оружием ему не будет равного; он всегда внимателен, искусен, правдив, обуздан, почтителен к брахманам, знаток оружия и герой; он получил пятнадцать видов оружия и знает пять способов — применение, возвращение, повторение, искупление и отражение; теперь настало время исполнить дело учителя; Арджуна обещает сделать посильное; Индра смеётся и говорит, что для него нет ничего невозможного в трёх мирах; враги Индры, данавы Ниватакавачи, живут в морской глубине в крепости, их три коти, одинаковые видом, силой и сиянием, и Арджуна должен убить их — это будет делом для учителя.

Translation

Арджуна сказал: «Когда я был обучен оружию и стал уверен, Харивахана коснулся моей головы обеими руками и сказал: “Сегодня тебя не могут победить даже сонмы богов. Что говорить о человеческом мире и необузданных людях? Ты неизмерим, неприступен и несравнен в битвах. В бою с оружием, герой, не будет тебе равного. Ты всегда внимателен, искусен, правдив, обуздал чувства, почтителен к брахманам, знаешь оружие и храбр, продолжатель Куру. Ты получил пятнадцать видов оружия, Партха, и в пяти способах тебе нет равного: ты знаешь применение, возвращение, повторение, искупление и всякое отражение. Теперь пришло время дела для твоего учителя, укротитель врагов. Пообещай исполнить его; тогда я узнаю твоё высшее достоинство”. Тогда я сказал царю богов: “Если это посильно мне, считай его уже исполненным”. Владыка, сильный Вритрахан, рассмеялся и сказал: “Сегодня для тебя нет ничего невозможного в трёх мирах. Есть данавы по имени Ниватакавачи, мои враги. Они живут в морской глубине, в крепости. Их называют тремя коти; они равны обликом, силой и сиянием. Убей их там, Каунтея: это будет твоим делом для учителя”».

Commentary

Индра проверяет не только мощь Арджуны, но и готовность служить. Знание оружия завершается гуру-дакшиной: сила получает смысл, когда используется для порученного долга.

Version

811477d0dcf4 · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC