Mahabharata 3.164.41-58

Devanāgarī

नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्य् उत ॥
दर्शयाम् आस मे प्रीत्या मातलिः शक्रसारथिः ॥
ततः शक्रस्य भवनम् अपश्यम् अमरावतीम् ॥
दिव्यैः कामफलैर् वृक्षै रत्नैश् च समलंकृताम् ॥
न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः ॥
रजः पङ्को न च तमस् तत्रास्ति न जरा नृप ॥
न तत्र शोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते ॥
दिवौकसां महाराज न च ग्लानिर् अरिंदम ॥
न क्रोधलोभौ तत्रास्ताम् अशुभं च विशां पते ॥
नित्यतुष्टाश् च हृष्टाश् च प्राणिनः सुरवेश्मनि ॥
नित्यपुष्पफलास् तत्र पादपा हरितच्छदाः ॥
पुष्करिण्यश् च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः ॥
शीतस् तत्र ववौ वायुः सुगन्धो जीवनः शुचिः ॥
सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता ॥
मृगद्विजाश् च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः ॥
विमानयायिनश् चात्र दृश्यन्ते बहवो ऽमराः ॥
ततो ऽपश्यं वसून् रुद्रान् साध्यांश् च समरुद्गणान् ॥
आदित्यान् अश्विनौ चैव तान् सर्वान् प्रत्यपूजयम् ॥
ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च ॥
अस्त्रैश् चाप्य् अन्वजानन्त संग्रामविजयेन च ॥
प्रविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम् ॥
देवराजं सहस्राक्षम् उपातिष्ठं कृताञ्जलिः ॥
ददाव् अर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरः ॥
बहुमानाच् च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः ॥
तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भुरिदक्षिण ॥
अस्त्रार्थम् अवसं स्वर्गे कुर्वाणो ऽस्त्राणि भारत ॥
विश्वावसोश् च मे पुत्रश् चित्रसेनो ऽभवत् सखा ॥
स च गान्धर्वम् अखिलं ग्राहयाम् आस मां नृप ॥
ततो ऽहम् अवसं राजन् गृहीतास्त्रः सुपूजितः ॥
सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः ॥
शृण्वन् वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम् ॥
पश्यंश् चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यमानाः परंतप ॥
तत् सर्वम् अनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारत ॥
अत्यर्थं प्रतिगृह्याहम् अस्त्रेष्व् एव व्यवस्थितः ॥
ततो ऽतुष्यत् सहस्राक्षस् तेन कामेन मे विभुः ॥
एवं मे वसतो राजन्न् एष कालो ऽत्यगाद् दिवि ॥

Transliteration (IAST)

nandanādīni devānāṃ vanāni bahulāny uta ||
darśayām āsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ ||
tataḥ śakrasya bhavanam apaśyam amarāvatīm ||
divyaiḥ kāmaphalair vṛkṣai ratnaiś ca samalaṃkṛtām ||
na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ ||
rajaḥ paṅko na ca tamas tatrāsti na jarā nṛpa ||
na tatra śoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate ||
divaukasāṃ mahārāja na ca glānir ariṃdama ||
na krodhalobhau tatrāstām aśubhaṃ ca viśāṃ pate ||
nityatuṣṭāś ca hṛṣṭāś ca prāṇinaḥ suraveśmani ||
nityapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ ||
puṣkariṇyaś ca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ ||
śītas tatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥ ||
sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā ||
mṛgadvijāś ca bahavo rucirā madhurasvarāḥ ||
vimānayāyinaś cātra dṛśyante bahavo 'marāḥ ||
tato 'paśyaṃ vasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān ||
ādityān aśvinau caiva tān sarvān pratyapūjayam ||
te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca ||
astraiś cāpy anvajānanta saṃgrāmavijayena ca ||
praviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitām ||
devarājaṃ sahasrākṣam upātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ ||
dadāv ardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃ varaḥ ||
bahumānāc ca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ ||
tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhuridakṣiṇa ||
astrārtham avasaṃ svarge kurvāṇo 'strāṇi bhārata ||
viśvāvasoś ca me putraś citraseno 'bhavat sakhā ||
sa ca gāndharvam akhilaṃ grāhayām āsa māṃ nṛpa ||
tato 'ham avasaṃ rājan gṛhītāstraḥ supūjitaḥ ||
sukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ ||
śṛṇvan vai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam ||
paśyaṃś cāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa ||
tat sarvam anavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārata ||
atyarthaṃ pratigṛhyāham astreṣv eva vyavasthitaḥ ||
tato 'tuṣyat sahasrākṣas tena kāmena me vibhuḥ ||
evaṃ me vasato rājann eṣa kālo 'tyagād divi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्य् उत ॥ दर्शयाम् आस मे प्रीत्या मातलिः शक्रसारथिः ॥ ततः शक्रस्य भवनम् अपश्यम् अमरावतीम् ॥ दिव्यैः कामफलैर् वृक्षै रत्नैश् च समलंकृताम् ॥ न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः ॥ रजः पङ्को न च तमस् तत्रास्ति न जरा नृप ॥ न तत्र शोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते ॥ दिवौकसां महाराज न च ग्लानिर् अरिंदम ॥ न क्रोधलोभौ तत्रास्ताम् अशुभं च विशां पते ॥ नित्यतुष्टाश् च हृष्टाश् च प्राणिनः सुरवेश्मनि ॥ नित्यपुष्पफलास् तत्र पादपा हरितच्छदाः ॥ पुष्करिण्यश् च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः ॥ शीतस् तत्र ववौ वायुः सुगन्धो जीवनः शुचिः ॥ सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता ॥ मृगद्विजाश् च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः ॥ विमानयायिनश् चात्र दृश्यन्ते बहवो ऽमराः ॥ ततो ऽपश्यं वसून् रुद्रान् साध्यांश् च समरुद्गणान् ॥ आदित्यान् अश्विनौ चैव तान् सर्वान् प्रत्यपूजयम् ॥ ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च ॥ अस्त्रैश् चाप्य् अन्वजानन्त संग्रामविजयेन च ॥ प्रविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम् ॥ देवराजं सहस्राक्षम् उपातिष्ठं कृताञ्जलिः ॥ ददाव् अर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरः ॥ बहुमानाच् च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः ॥ तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भुरिदक्षिण ॥ अस्त्रार्थम् अवसं स्वर्गे कुर्वाणो ऽस्त्राणि भारत ॥ विश्वावसोश् च मे पुत्रश् चित्रसेनो ऽभवत् सखा ॥ स च गान्धर्वम् अखिलं ग्राहयाम् आस मां नृप ॥ ततो ऽहम् अवसं राजन् गृहीतास्त्रः सुपूजितः ॥ सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः ॥ शृण्वन् वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम् ॥ पश्यंश् चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यमानाः परंतप ॥ तत् सर्वम् अनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारत ॥ अत्यर्थं प्रतिगृह्याहम् अस्त्रेष्व् एव व्यवस्थितः ॥ ततो ऽतुष्यत् सहस्राक्षस् तेन कामेन मे विभुः ॥ एवं मे वसतो राजन्न् एष कालो ऽत्यगाद् दिवि ॥nandanādīni devānāṃ vanāni bahulāny uta || darśayām āsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ || tataḥ śakrasya bhavanam apaśyam amarāvatīm || divyaiḥ kāmaphalair vṛkṣai ratnaiś ca samalaṃkṛtām || na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ || rajaḥ paṅko na ca tamas tatrāsti na jarā nṛpa || na tatra śoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate || divaukasāṃ mahārāja na ca glānir ariṃdama || na krodhalobhau tatrāstām aśubhaṃ ca viśāṃ pate || nityatuṣṭāś ca hṛṣṭāś ca prāṇinaḥ suraveśmani || nityapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ || puṣkariṇyaś ca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ || śītas tatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥ || sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā || mṛgadvijāś ca bahavo rucirā madhurasvarāḥ || vimānayāyinaś cātra dṛśyante bahavo 'marāḥ || tato 'paśyaṃ vasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān || ādityān aśvinau caiva tān sarvān pratyapūjayam || te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca || astraiś cāpy anvajānanta saṃgrāmavijayena ca || praviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitām || devarājaṃ sahasrākṣam upātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ || dadāv ardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃ varaḥ || bahumānāc ca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ || tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhuridakṣiṇa || astrārtham avasaṃ svarge kurvāṇo 'strāṇi bhārata || viśvāvasoś ca me putraś citraseno 'bhavat sakhā || sa ca gāndharvam akhilaṃ grāhayām āsa māṃ nṛpa || tato 'ham avasaṃ rājan gṛhītāstraḥ supūjitaḥ || sukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ || śṛṇvan vai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam || paśyaṃś cāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa || tat sarvam anavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārata || atyarthaṃ pratigṛhyāham astreṣv eva vyavasthitaḥ || tato 'tuṣyat sahasrākṣas tena kāmena me vibhuḥ || evaṃ me vasato rājann eṣa kālo 'tyagād divi ||Матали с любовью показал Арджуне Нандану и другие многочисленные леса богов; Арджуна увидел Амаравати, украшенную деревьями, исполняющими желания, и драгоценностями; там нет солнца, холода, жары, усталости, пыли, грязи, тьмы, старости, скорби, жалкости, уродства, слабости, гнева, жадности или неблагого; существа всегда довольны и радостны; деревья всегда с цветами и плодами, озёра с лотосами и саугандхиками, ветер чистый и живительный, земля украшена драгоценностями и цветами; Арджуна увидел Васу, Рудр, садхьев, Марутов, Адитьев и Ашвинов, почтил их, и они признали его доблесть, славу, силу, оружие и победу; войдя в Амаравати, он предстал перед Индрой, получил от него полусиденье и почётное прикосновение; в небе он жил среди богов и гандхарвов ради оружия; Читрасена стал его другом и обучил всему гандхарвскому искусству; Арджуна жил у Шакры с почётом и всеми желаниями, слушал песни и инструменты, видел танцы апсар, но не презрел это и, зная истину, оставался сосредоточенным на оружии; этим Индра был доволен, и так прошло его время на небе.

Translation

«Матали, колесничий Шакры, с любовью показал мне Нандану и другие многочисленные леса богов. Затем я увидел Амаравати, обитель Шакры, украшенную божественными деревьями, дающими желанные плоды, и драгоценностями. Её не освещает солнце; там нет холода и жары, нет усталости, пыли, грязи и тьмы, нет старости. Там не видно скорби, жалкости, изменения цвета, слабости; нет гнева, жадности и неблагого. Существа в обители суров всегда довольны и радостны. Деревья там всегда с цветами и плодами, с зелёной листвой; разнообразные озёра наполнены лотосами и саугандхиками. Веет прохладный, душистый, живительный и чистый ветер; земля, украшенная цветами, пестреет всеми драгоценностями. Там много красивых зверей и птиц со сладкими голосами; много бессмертных движется на виманах. Затем я увидел Васу, Рудр, садхьев с Марутами, Адитьев и обоих Ашвинов и всех их почтил. Они признали меня по доблести, славе, сиянию, силе, оружию и победе в битве. Войдя в прекрасный город, служимый богами и гандхарвами, я со сложенными руками предстал перед тысячеглазым царём богов. Шакра, лучший из дарителей, довольный, дал мне половину сиденья и из почтения коснулся моих членов. Там, среди богов и гандхарвов, я жил на небе ради оружия и создавал оружие. Сын Вишвавасу, Читрасена, стал моим другом и обучил меня всему гандхарвскому искусству. Так я жил, царь, вооружённый, почтённый, счастливо в доме Шакры, окружённый всеми желаниями. Я слышал песни и громкие звуки инструментов, видел лучших апсар, танцующих, укротитель врагов. Но, не презирая всего этого и зная истину, Бхарата, я принимал это как должное и оставался сосредоточенным только на оружии. Этим моим желанием всемогущий тысячеглазый был доволен. Так, царь, прошло моё время на небе».

Commentary

Амаравати полна наслаждений, но Арджуна не теряет цели. Отречение здесь не в отвращении к красоте, а в верности поручению: среди небесного изобилия он помнит, зачем пришёл.

Version

4c02d74a1695 · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC