Mahabharata 3.164.1-18

Devanāgarī

अर्जुन उवाच
ततस् ताम् अवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत ॥
प्रसादाद् देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः ॥
व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम् ॥
अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवान् अस्मि यं पुरा ॥
तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वम् एव न्यवेदयम् ॥
भगवन्तं महादेवं समेतो ऽस्मीति भारत ॥
स माम् उवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः ॥
दृष्टस् त्वया महादेवो यथा नान्येन केन चित् ॥
समेत्य लोकपालैस् तु सर्वैर् वैवस्वतादिभिः ॥
द्रष्टास्य् अनघ देवेन्द्रं स च ते ऽस्त्राणि दास्यति ॥
एवम् उक्त्वा स मां राजन्न् आश्लिष्य च पुनः पुनः ॥
अगच्छत् स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः ॥
अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात् पुण्यः समीरणः ॥
पुनर् नवम् इमं लोकं कुर्वन्न् इव सपत्नहन् ॥
दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च ॥
शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन् समीपतः ॥
वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः ॥
स्तुतयश् चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः ॥
गणाश् चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च ॥
पुरस्ताद् देवदेवस्य जगुर् गीतानि सर्वशः ॥
मरुतां च गणास् तत्र देवयानैर् उपागमन् ॥
महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः ॥
ततो मरुत्वान् हरिभिर् युक्तैर् वाहैः स्वलंकृतैः ॥
शचीसहायस् तत्रायात् सह सर्वैस् तदामरैः ॥
एतस्मिन्न् एव काले तु कुबेरो नरवाहनः ॥
दर्शयाम् आस मां राजंल् लक्ष्म्या परमया युतः ॥
दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम् ॥
वरुणं देवराजं च यथास्थानम् अवस्थितम् ॥
ते माम् ऊचुर् महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः ॥
सव्यसाचिन् समीक्षस्व लोकपालान् अवस्थितान् ॥
सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवान् असि शंकरम् ॥
अस्मत्तो ऽपि गृहाण त्वम् अस्त्राणीति समन्ततः ॥
ततो ऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान् ॥
प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत् प्रभो ॥
गृहीतास्त्रस् ततो देवैर् अनुज्ञातो ऽस्मि भारत ॥
अथ देवा ययुः सर्वे यथागतम् अरिंदम ॥

Transliteration (IAST)

arjuna uvāca
tatas tām avasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata ||
prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ ||
vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām ||
apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavān asmi yaṃ purā ||
tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvam eva nyavedayam ||
bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto 'smīti bhārata ||
sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ ||
dṛṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit ||
sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ ||
draṣṭāsy anagha devendraṃ sa ca te 'strāṇi dāsyati ||
evam uktvā sa māṃ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ ||
agacchat sa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ ||
athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ ||
punar navam imaṃ lokaṃ kurvann iva sapatnahan ||
divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca ||
śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ ||
vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ ||
stutayaś cendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ ||
gaṇāś cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca ||
purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ ||
marutāṃ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman ||
mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ ||
tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||
śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ ||
etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ ||
darśayām āsa māṃ rājaṃl lakṣmyā paramayā yutaḥ ||
dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam ||
varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānam avasthitam ||
te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ ||
savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān ||
surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavān asi śaṃkaram ||
asmatto 'pi gṛhāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ ||
tato 'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān ||
pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho ||
gṛhītāstras tato devair anujñāto 'smi bhārata ||
atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṃdama ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अर्जुन उवाच ततस् ताम् अवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत ॥ प्रसादाद् देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः ॥ व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम् ॥ अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवान् अस्मि यं पुरा ॥ तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वम् एव न्यवेदयम् ॥ भगवन्तं महादेवं समेतो ऽस्मीति भारत ॥ स माम् उवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः ॥ दृष्टस् त्वया महादेवो यथा नान्येन केन चित् ॥ समेत्य लोकपालैस् तु सर्वैर् वैवस्वतादिभिः ॥ द्रष्टास्य् अनघ देवेन्द्रं स च ते ऽस्त्राणि दास्यति ॥ एवम् उक्त्वा स मां राजन्न् आश्लिष्य च पुनः पुनः ॥ अगच्छत् स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः ॥ अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात् पुण्यः समीरणः ॥ पुनर् नवम् इमं लोकं कुर्वन्न् इव सपत्नहन् ॥ दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च ॥ शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन् समीपतः ॥ वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः ॥ स्तुतयश् चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः ॥ गणाश् चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च ॥ पुरस्ताद् देवदेवस्य जगुर् गीतानि सर्वशः ॥ मरुतां च गणास् तत्र देवयानैर् उपागमन् ॥ महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः ॥ ततो मरुत्वान् हरिभिर् युक्तैर् वाहैः स्वलंकृतैः ॥ शचीसहायस् तत्रायात् सह सर्वैस् तदामरैः ॥ एतस्मिन्न् एव काले तु कुबेरो नरवाहनः ॥ दर्शयाम् आस मां राजंल् लक्ष्म्या परमया युतः ॥ दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम् ॥ वरुणं देवराजं च यथास्थानम् अवस्थितम् ॥ ते माम् ऊचुर् महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः ॥ सव्यसाचिन् समीक्षस्व लोकपालान् अवस्थितान् ॥ सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवान् असि शंकरम् ॥ अस्मत्तो ऽपि गृहाण त्वम् अस्त्राणीति समन्ततः ॥ ततो ऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान् ॥ प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत् प्रभो ॥ गृहीतास्त्रस् ततो देवैर् अनुज्ञातो ऽस्मि भारत ॥ अथ देवा ययुः सर्वे यथागतम् अरिंदम ॥arjuna uvāca tatas tām avasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata || prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ || vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām || apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavān asmi yaṃ purā || tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvam eva nyavedayam || bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto 'smīti bhārata || sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ || dṛṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit || sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ || draṣṭāsy anagha devendraṃ sa ca te 'strāṇi dāsyati || evam uktvā sa māṃ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ || agacchat sa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ || athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ || punar navam imaṃ lokaṃ kurvann iva sapatnahan || divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca || śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ || vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ || stutayaś cendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ || gaṇāś cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca || purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ || marutāṃ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman || mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ || tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ || śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ || etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ || darśayām āsa māṃ rājaṃl lakṣmyā paramayā yutaḥ || dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam || varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānam avasthitam || te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ || savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān || surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavān asi śaṃkaram || asmatto 'pi gṛhāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ || tato 'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān || pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho || gṛhītāstras tato devair anujñāto 'smi bhārata || atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṃdama ||Arjuna recounts that he joyfully spent that night there by the grace of Tryambaka; in the morning, after his rites, he again saw the same brahmana as before and told him that he had met Mahadeva; the brahmana, radiant like the sun, embraced him and said that he had seen Mahadeva as no one else had, and that together with the lokapalas he would see Indra, who would give him weapons; then there came auspicious winds, celestial garlands, the sounds of instruments, hymns of praise, apsaras, gandharvas, the Maruts, Indra with Shachi, Kubera, Yama, and Varuna; the lokapalas told Arjuna to accept their weapons for the sake of the gods' work, and he accepted the great astras according to rule; after this the gods departed.

Translation

Arjuna said: 'That night I spent there joyfully, Bharata, by the grace of the great Tryambaka, god of gods. When the night had passed, I performed the morning rites and saw again the finest of the twice-born whom I had seen before. I told him everything as it had happened: "I have met the blessed Mahadeva." Pleased, he embraced me again and again and said: "You have seen Mahadeva as no one else has. Together with all the lokapalas, beginning with Vaivasvata, you will see Devendra, and he will give you weapons." Having said this, the sun-radiant brahmana departed wherever he wished. After midday a blessed wind blew, as though renewing the world. At the foot of Shaishira fresh, fragrant celestial garlands appeared; on every side wondrous instruments sounded, and beautiful hymns of praise to Indra were heard. Crowds of apsaras and gandharvas sang before the god of gods; the Maruts came, along with the companions of Mahendra. Then Marutvan, drawn by adorned bay horses, arrived there with Shachi and all the immortals. At the same time Kubera appeared, borne by men, joined with supreme glory; in the southern direction I saw Yama, and also Varuna and the king of the gods, each in his own place. They spoke to me kindly: "Savyasachin, behold the lokapalas standing here. For the sake of accomplishing the gods' work you have seen Shankara. Accept weapons from us as well." Then, having purified myself, I bowed to the best of the suras and duly received the great astras. Having received the weapons, I was dismissed by the gods, and they all departed as they had come.'

Commentary

Divine weapons come to Arjuna through a succession of graces: Shiva, the lokapalas, Indra. This is not a private empowerment of the hero, but the preparation of an instrument for the gods' work and the protection of the world.

Version

589928c88ea3 · published Jul 16, 2026, 5:13:49 PM UTC

Available inRUEN