Mahabharata 3.164.1-18

Devanāgarī

अर्जुन उवाच
ततस् ताम् अवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत ॥
प्रसादाद् देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः ॥
व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम् ॥
अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवान् अस्मि यं पुरा ॥
तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वम् एव न्यवेदयम् ॥
भगवन्तं महादेवं समेतो ऽस्मीति भारत ॥
स माम् उवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः ॥
दृष्टस् त्वया महादेवो यथा नान्येन केन चित् ॥
समेत्य लोकपालैस् तु सर्वैर् वैवस्वतादिभिः ॥
द्रष्टास्य् अनघ देवेन्द्रं स च ते ऽस्त्राणि दास्यति ॥
एवम् उक्त्वा स मां राजन्न् आश्लिष्य च पुनः पुनः ॥
अगच्छत् स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः ॥
अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात् पुण्यः समीरणः ॥
पुनर् नवम् इमं लोकं कुर्वन्न् इव सपत्नहन् ॥
दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च ॥
शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन् समीपतः ॥
वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः ॥
स्तुतयश् चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः ॥
गणाश् चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च ॥
पुरस्ताद् देवदेवस्य जगुर् गीतानि सर्वशः ॥
मरुतां च गणास् तत्र देवयानैर् उपागमन् ॥
महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः ॥
ततो मरुत्वान् हरिभिर् युक्तैर् वाहैः स्वलंकृतैः ॥
शचीसहायस् तत्रायात् सह सर्वैस् तदामरैः ॥
एतस्मिन्न् एव काले तु कुबेरो नरवाहनः ॥
दर्शयाम् आस मां राजंल् लक्ष्म्या परमया युतः ॥
दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम् ॥
वरुणं देवराजं च यथास्थानम् अवस्थितम् ॥
ते माम् ऊचुर् महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः ॥
सव्यसाचिन् समीक्षस्व लोकपालान् अवस्थितान् ॥
सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवान् असि शंकरम् ॥
अस्मत्तो ऽपि गृहाण त्वम् अस्त्राणीति समन्ततः ॥
ततो ऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान् ॥
प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत् प्रभो ॥
गृहीतास्त्रस् ततो देवैर् अनुज्ञातो ऽस्मि भारत ॥
अथ देवा ययुः सर्वे यथागतम् अरिंदम ॥

Transliteration (IAST)

arjuna uvāca
tatas tām avasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata ||
prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ ||
vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām ||
apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavān asmi yaṃ purā ||
tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvam eva nyavedayam ||
bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto 'smīti bhārata ||
sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ ||
dṛṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit ||
sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ ||
draṣṭāsy anagha devendraṃ sa ca te 'strāṇi dāsyati ||
evam uktvā sa māṃ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ ||
agacchat sa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ ||
athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ ||
punar navam imaṃ lokaṃ kurvann iva sapatnahan ||
divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca ||
śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ ||
vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ ||
stutayaś cendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ ||
gaṇāś cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca ||
purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ ||
marutāṃ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman ||
mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ ||
tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||
śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ ||
etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ ||
darśayām āsa māṃ rājaṃl lakṣmyā paramayā yutaḥ ||
dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam ||
varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānam avasthitam ||
te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ ||
savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān ||
surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavān asi śaṃkaram ||
asmatto 'pi gṛhāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ ||
tato 'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān ||
pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho ||
gṛhītāstras tato devair anujñāto 'smi bhārata ||
atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṃdama ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अर्जुन उवाच ततस् ताम् अवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत ॥ प्रसादाद् देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः ॥ व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम् ॥ अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवान् अस्मि यं पुरा ॥ तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वम् एव न्यवेदयम् ॥ भगवन्तं महादेवं समेतो ऽस्मीति भारत ॥ स माम् उवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः ॥ दृष्टस् त्वया महादेवो यथा नान्येन केन चित् ॥ समेत्य लोकपालैस् तु सर्वैर् वैवस्वतादिभिः ॥ द्रष्टास्य् अनघ देवेन्द्रं स च ते ऽस्त्राणि दास्यति ॥ एवम् उक्त्वा स मां राजन्न् आश्लिष्य च पुनः पुनः ॥ अगच्छत् स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः ॥ अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात् पुण्यः समीरणः ॥ पुनर् नवम् इमं लोकं कुर्वन्न् इव सपत्नहन् ॥ दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च ॥ शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन् समीपतः ॥ वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः ॥ स्तुतयश् चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः ॥ गणाश् चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च ॥ पुरस्ताद् देवदेवस्य जगुर् गीतानि सर्वशः ॥ मरुतां च गणास् तत्र देवयानैर् उपागमन् ॥ महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः ॥ ततो मरुत्वान् हरिभिर् युक्तैर् वाहैः स्वलंकृतैः ॥ शचीसहायस् तत्रायात् सह सर्वैस् तदामरैः ॥ एतस्मिन्न् एव काले तु कुबेरो नरवाहनः ॥ दर्शयाम् आस मां राजंल् लक्ष्म्या परमया युतः ॥ दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम् ॥ वरुणं देवराजं च यथास्थानम् अवस्थितम् ॥ ते माम् ऊचुर् महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः ॥ सव्यसाचिन् समीक्षस्व लोकपालान् अवस्थितान् ॥ सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवान् असि शंकरम् ॥ अस्मत्तो ऽपि गृहाण त्वम् अस्त्राणीति समन्ततः ॥ ततो ऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान् ॥ प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत् प्रभो ॥ गृहीतास्त्रस् ततो देवैर् अनुज्ञातो ऽस्मि भारत ॥ अथ देवा ययुः सर्वे यथागतम् अरिंदम ॥arjuna uvāca tatas tām avasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata || prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ || vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām || apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavān asmi yaṃ purā || tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvam eva nyavedayam || bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto 'smīti bhārata || sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ || dṛṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit || sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ || draṣṭāsy anagha devendraṃ sa ca te 'strāṇi dāsyati || evam uktvā sa māṃ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ || agacchat sa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ || athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ || punar navam imaṃ lokaṃ kurvann iva sapatnahan || divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca || śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ || vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ || stutayaś cendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ || gaṇāś cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca || purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ || marutāṃ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman || mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ || tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ || śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ || etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ || darśayām āsa māṃ rājaṃl lakṣmyā paramayā yutaḥ || dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam || varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānam avasthitam || te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ || savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān || surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavān asi śaṃkaram || asmatto 'pi gṛhāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ || tato 'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān || pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho || gṛhītāstras tato devair anujñāto 'smi bhārata || atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṃdama ||Арджуна рассказывает, что радостно провёл там ночь по милости Трьямбаки; утром после обрядов снова увидел прежнего брахмана и рассказал ему, что встретил Махадеву; брахман, сияющий как солнце, обнял его и сказал, что он увидел Махадеву так, как никто другой, и что с локапалами увидит Индру, который даст оружие; затем явились благие ветры, небесные венки, звуки инструментов, хвалебные песни, апсары, гандхарвы, маруты, Индра с Шачи, Кубера, Яма и Варуна; локапалы велели Арджуне принять их оружие ради дела богов, и он принял великие астры по правилу; после этого боги ушли.

Translation

Арджуна сказал: «Ту ночь я радостно провёл там, Бхарата, по милости великого Трьямбаки, бога богов. Когда ночь прошла, я совершил утренние обряды и увидел того лучшего дваждырождённого, которого видел прежде. Я рассказал ему всё как было: “Я встретил благословенного Махадеву”. Он, довольный, обнял меня снова и снова и сказал: “Ты увидел Махадеву так, как никто другой. Вместе со всеми локапалами, начиная с Вайвасваты, ты увидишь Девендру, и он даст тебе оружие”. Сказав это, солнечносияющий брахман ушёл, куда пожелал. После полудня подул благой ветер, словно обновляющий мир. У подножия Шайширы появились свежие душистые небесные венки; со всех сторон зазвучали дивные инструменты, слышались прекрасные хвалы Индре. Толпы апсар и гандхарвов пели перед богом богов, пришли маруты и спутники Махендры. Затем Марутван, запряжённый украшенными хариями, прибыл туда с Шачи и со всеми бессмертными. В то же время явился Кубера на людях-носителях, соединённый с высшей славой; на южной стороне я увидел Яму, а также Варуну и царя богов на их местах. Они ласково сказали мне: “Савьясачин, посмотри на стоящих здесь локапалов. Ради исполнения дела богов ты увидел Шанкару. Прими и от нас оружие”. Тогда я, очистившись, поклонился лучшим сурам и по правилу принял великие астры. Получив оружие, я был отпущен богами, и все они ушли, как пришли».

Commentary

Божественное оружие приходит к Арджуне через последовательность милостей: Шива, локапалы, Индра. Это не частное усиление героя, а подготовка орудия для дела богов и защиты мира.

Version

540521d74c76 · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC