Mahabharata 3.164.19-30

Devanāgarī

मघवान् अपि देवेशो रथम् आरुह्य सुप्रभम् ॥
उवाच भगवान् वाक्यं स्मयन्न् इव सुरारिहा ॥
पुरैवागमनाद् अस्माद् वेदाहं त्वां धनंजय ॥
अतः परं त्व् अहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ ॥
त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतो ऽसकृत् ॥
तपश् चेदं पुरा तप्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव ॥
भूयश् चैव तु तप्तव्यं तपः परमदारुणम् ॥
उवाच भगवान् सर्वं तपसश् चोपपादनम् ॥
मातलिर् मन्नियोगात् त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति ॥
विदितस् त्वं हि देवानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ॥
ततो ऽहम् अब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन् मम ॥
आचार्यं वरये त्वाहम् अस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर ॥
इन्द्र उवाच
क्रूरं कर्मास्त्रवित् तात करिष्यसि परंतप ॥
यदर्थम् अस्त्राणीप्सुस् त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि ॥
अर्जुन उवाच
ततो ऽहम् अब्रुवं नाहं दिव्यान्य् अस्त्राणि शत्रुहन् ॥
मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनम् ॥
तानि दिव्यानि मे ऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप ॥
लोकांश् चास्त्रजितान् पश्चाल् लभेयं सुरपुंगव ॥
इन्द्र उवाच
परीक्षार्थं मयैतत् ते वाक्यम् उक्तं धनंजय ॥
ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नम् इदं तव ॥
शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्य् अस्त्राणि भारत ॥
वायोर् अग्नेर् वसुभ्यो ऽथ वरुणात् समरुद्गणात् ॥
साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम् ॥
वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव च ॥
मद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह ॥

Transliteration (IAST)

maghavān api deveśo ratham āruhya suprabham ||
uvāca bhagavān vākyaṃ smayann iva surārihā ||
puraivāgamanād asmād vedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya ||
ataḥ paraṃ tv ahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatarṣabha ||
tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto 'sakṛt ||
tapaś cedaṃ purā taptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava ||
bhūyaś caiva tu taptavyaṃ tapaḥ paramadāruṇam ||
uvāca bhagavān sarvaṃ tapasaś copapādanam ||
mātalir manniyogāt tvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati ||
viditas tvaṃ hi devānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām ||
tato 'ham abruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavan mama ||
ācāryaṃ varaye tvāham astrārthaṃ tridaśeśvara ||
indra uvāca
krūraṃ karmāstravit tāta kariṣyasi paraṃtapa ||
yadartham astrāṇīpsus tvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi ||
arjuna uvāca
tato 'ham abruvaṃ nāhaṃ divyāny astrāṇi śatruhan ||
mānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam ||
tāni divyāni me 'strāṇi prayaccha vibudhādhipa ||
lokāṃś cāstrajitān paścāl labheyaṃ surapuṃgava ||
indra uvāca
parīkṣārthaṃ mayaitat te vākyam uktaṃ dhanaṃjaya ||
mamātmajasya vacanaṃ sūpapannam idaṃ tava ||
śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇy astrāṇi bhārata ||
vāyor agner vasubhyo 'tha varuṇāt samarudgaṇāt ||
sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām ||
vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca ||
madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मघवान् अपि देवेशो रथम् आरुह्य सुप्रभम् ॥ उवाच भगवान् वाक्यं स्मयन्न् इव सुरारिहा ॥ पुरैवागमनाद् अस्माद् वेदाहं त्वां धनंजय ॥ अतः परं त्व् अहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ ॥ त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतो ऽसकृत् ॥ तपश् चेदं पुरा तप्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव ॥ भूयश् चैव तु तप्तव्यं तपः परमदारुणम् ॥ उवाच भगवान् सर्वं तपसश् चोपपादनम् ॥ मातलिर् मन्नियोगात् त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति ॥ विदितस् त्वं हि देवानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ॥ ततो ऽहम् अब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन् मम ॥ आचार्यं वरये त्वाहम् अस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर ॥ इन्द्र उवाच क्रूरं कर्मास्त्रवित् तात करिष्यसि परंतप ॥ यदर्थम् अस्त्राणीप्सुस् त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि ॥ अर्जुन उवाच ततो ऽहम् अब्रुवं नाहं दिव्यान्य् अस्त्राणि शत्रुहन् ॥ मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनम् ॥ तानि दिव्यानि मे ऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप ॥ लोकांश् चास्त्रजितान् पश्चाल् लभेयं सुरपुंगव ॥ इन्द्र उवाच परीक्षार्थं मयैतत् ते वाक्यम् उक्तं धनंजय ॥ ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नम् इदं तव ॥ शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्य् अस्त्राणि भारत ॥ वायोर् अग्नेर् वसुभ्यो ऽथ वरुणात् समरुद्गणात् ॥ साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम् ॥ वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव च ॥ मद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह ॥maghavān api deveśo ratham āruhya suprabham || uvāca bhagavān vākyaṃ smayann iva surārihā || puraivāgamanād asmād vedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya || ataḥ paraṃ tv ahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatarṣabha || tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto 'sakṛt || tapaś cedaṃ purā taptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava || bhūyaś caiva tu taptavyaṃ tapaḥ paramadāruṇam || uvāca bhagavān sarvaṃ tapasaś copapādanam || mātalir manniyogāt tvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati || viditas tvaṃ hi devānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām || tato 'ham abruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavan mama || ācāryaṃ varaye tvāham astrārthaṃ tridaśeśvara || indra uvāca krūraṃ karmāstravit tāta kariṣyasi paraṃtapa || yadartham astrāṇīpsus tvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi || arjuna uvāca tato 'ham abruvaṃ nāhaṃ divyāny astrāṇi śatruhan || mānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam || tāni divyāni me 'strāṇi prayaccha vibudhādhipa || lokāṃś cāstrajitān paścāl labheyaṃ surapuṃgava || indra uvāca parīkṣārthaṃ mayaitat te vākyam uktaṃ dhanaṃjaya || mamātmajasya vacanaṃ sūpapannam idaṃ tava || śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇy astrāṇi bhārata || vāyor agner vasubhyo 'tha varuṇāt samarudgaṇāt || sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām || vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca || madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha ||Индра, взойдя на сияющую колесницу, сказал Арджуне, что знал его ещё до прихода; теперь покажет ему небо; Арджуна прежде много раз купался в тиртхах и совершал тапас, поэтому пойдёт на небо, но должен совершить ещё тяжкий тапас; Матали по приказу Индры доставит его в Тридиву; Арджуна просит Индру быть его учителем в оружии; Индра говорит, что Арджуна совершит жестокое дело ради цели, ради которой искал оружие; Арджуна отвечает, что не применит божественные астры против людей, кроме отражения оружия, и просит дать их; Индра говорит, что это была проверка, его ответ достоин сына, и велит прийти в его дом изучить все астры — Ваю, Агни, Васу, Варуна, Марутов, садхьев, Питамахи, гандхарвов, урагов, ракшасов, вайшнавские, найрритские и оружие самого Индры.

Translation

«После этого благословенный Магхаван, владыка богов и убийца врагов суров, взошёл на сияющую колесницу и, словно улыбаясь, сказал: “Дхананджая, я знал тебя ещё прежде этого прихода. Дальше я покажу тебе, лучший из Бхаратов. Ты прежде не раз совершал омовения в тиртхах и этот тапас тоже совершил; ты пойдёшь на небо, Пандава. Но ещё должен быть совершён высший и трудный тапас. Матали по моему приказу доставит тебя в Тридиву. Ты известен богам и великодушным риши”. Тогда я сказал Шакре: “Смилуйся надо мной, благословенный. Я выбираю тебя учителем ради оружия, владыка тридцати богов”. Индра сказал: “Жестокое дело ты совершишь, знаток оружия, укротитель врагов. Достигни той цели, ради которой желал оружия”. Я ответил: “Убийца врагов, я не буду применять божественные астры против людей, кроме отражения оружия. Дай мне эти божественные астры, владыка бессмертных, и пусть потом я достигну миров, завоёванных оружием”. Индра сказал: “Для проверки я сказал тебе это, Дхананджая. Твой ответ достоин моего сына. Придя в мой дом, изучи всё оружие, Бхарата: от Ваю, Агни, Васу, Варуны и Марутов, оружие садхьев и Питамахи, гандхарвов, урагов и ракшасов, все вайшнавские астры, найрритские и всё оружие, которое находится у меня, о продолжатель Куру”».

Commentary

Арджуна проходит проверку именно сдержанностью: он не хочет обращать божественную силу против людей. Это делает его достойным оружия, потому что оружие должно быть подчинено различению.

Version

bc166db5dd0b · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC