Mahabharata 3.168.11-21

Devanāgarī

तस्यां प्रतिहतायां तु दानवा युद्धदुर्मदाः ॥
प्राकुर्वन् विविधा माया यौगपद्येन भारत ॥
ततो वर्षं प्रादुरभूत् सुमहल् लोमहर्षणम् ॥
अस्त्राणां घोररूपाणाम् अग्नेर् वायोस् तथाश्मनाम् ॥
सा तु मायामयी वृष्टिः पीडयाम् आस मां युधि ॥
अथ घोरं तमस् तीव्रं प्रादुरासीत् समन्ततः ॥
तमसा संवृते लोके घोरेण परुषेण च ॥
तुरगा विमुखाश् चासन् प्रास्खलच् चापि मातलिः ॥
हस्ताद् धिरण्मयश् चास्य प्रतोदः प्रापतद् भुवि ॥
असकृच् चाह मां भीतः क्वासीति भरतर्षभ ॥
मां च भीर् आविशत् तीव्रा तस्मिन् विगतचेतसि ॥
स च मां विगतज्ञानः संत्रस्त इदम् अब्रवीत् ॥
सुराणाम् असुराणां च संग्रामः सुमहान् अभूत् ॥
अमृतार्थे पुरा पार्थ स च दृष्टो मयानघ ॥
शम्बरस्य वधे चापि संग्रामः सुमहान् अभूत् ॥
सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवान् अहम् ॥
तथैव वृत्रस्य वधे संगृहीता हया मया ॥
वैरोचनेर् मया युद्धं दृष्टं चापि सुदारुणम् ॥
एते मया महाघोराः संग्रामाः पर्युपासिताः ॥
न चापि विगतज्ञानो भूतपूर्वो ऽस्मि पाण्डव ॥
पितामहेन संहारः प्रजानां विहितो ध्रुवम् ॥
न हि युद्धम् इदं युक्तम् अन्यत्र जगतः क्षयात् ॥

Transliteration (IAST)

tasyāṃ pratihatāyāṃ tu dānavā yuddhadurmadāḥ ||
prākurvan vividhā māyā yaugapadyena bhārata ||
tato varṣaṃ prādurabhūt sumahal lomaharṣaṇam ||
astrāṇāṃ ghorarūpāṇām agner vāyos tathāśmanām ||
sā tu māyāmayī vṛṣṭiḥ pīḍayām āsa māṃ yudhi ||
atha ghoraṃ tamas tīvraṃ prādurāsīt samantataḥ ||
tamasā saṃvṛte loke ghoreṇa paruṣeṇa ca ||
turagā vimukhāś cāsan prāskhalac cāpi mātaliḥ ||
hastād dhiraṇmayaś cāsya pratodaḥ prāpatad bhuvi ||
asakṛc cāha māṃ bhītaḥ kvāsīti bharatarṣabha ||
māṃ ca bhīr āviśat tīvrā tasmin vigatacetasi ||
sa ca māṃ vigatajñānaḥ saṃtrasta idam abravīt ||
surāṇām asurāṇāṃ ca saṃgrāmaḥ sumahān abhūt ||
amṛtārthe purā pārtha sa ca dṛṣṭo mayānagha ||
śambarasya vadhe cāpi saṃgrāmaḥ sumahān abhūt ||
sārathyaṃ devarājasya tatrāpi kṛtavān aham ||
tathaiva vṛtrasya vadhe saṃgṛhītā hayā mayā ||
vairocaner mayā yuddhaṃ dṛṣṭaṃ cāpi sudāruṇam ||
ete mayā mahāghorāḥ saṃgrāmāḥ paryupāsitāḥ ||
na cāpi vigatajñāno bhūtapūrvo 'smi pāṇḍava ||
pitāmahena saṃhāraḥ prajānāṃ vihito dhruvam ||
na hi yuddham idaṃ yuktam anyatra jagataḥ kṣayāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तस्यां प्रतिहतायां तु दानवा युद्धदुर्मदाः ॥ प्राकुर्वन् विविधा माया यौगपद्येन भारत ॥ ततो वर्षं प्रादुरभूत् सुमहल् लोमहर्षणम् ॥ अस्त्राणां घोररूपाणाम् अग्नेर् वायोस् तथाश्मनाम् ॥ सा तु मायामयी वृष्टिः पीडयाम् आस मां युधि ॥ अथ घोरं तमस् तीव्रं प्रादुरासीत् समन्ततः ॥ तमसा संवृते लोके घोरेण परुषेण च ॥ तुरगा विमुखाश् चासन् प्रास्खलच् चापि मातलिः ॥ हस्ताद् धिरण्मयश् चास्य प्रतोदः प्रापतद् भुवि ॥ असकृच् चाह मां भीतः क्वासीति भरतर्षभ ॥ मां च भीर् आविशत् तीव्रा तस्मिन् विगतचेतसि ॥ स च मां विगतज्ञानः संत्रस्त इदम् अब्रवीत् ॥ सुराणाम् असुराणां च संग्रामः सुमहान् अभूत् ॥ अमृतार्थे पुरा पार्थ स च दृष्टो मयानघ ॥ शम्बरस्य वधे चापि संग्रामः सुमहान् अभूत् ॥ सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवान् अहम् ॥ तथैव वृत्रस्य वधे संगृहीता हया मया ॥ वैरोचनेर् मया युद्धं दृष्टं चापि सुदारुणम् ॥ एते मया महाघोराः संग्रामाः पर्युपासिताः ॥ न चापि विगतज्ञानो भूतपूर्वो ऽस्मि पाण्डव ॥ पितामहेन संहारः प्रजानां विहितो ध्रुवम् ॥ न हि युद्धम् इदं युक्तम् अन्यत्र जगतः क्षयात् ॥tasyāṃ pratihatāyāṃ tu dānavā yuddhadurmadāḥ || prākurvan vividhā māyā yaugapadyena bhārata || tato varṣaṃ prādurabhūt sumahal lomaharṣaṇam || astrāṇāṃ ghorarūpāṇām agner vāyos tathāśmanām || sā tu māyāmayī vṛṣṭiḥ pīḍayām āsa māṃ yudhi || atha ghoraṃ tamas tīvraṃ prādurāsīt samantataḥ || tamasā saṃvṛte loke ghoreṇa paruṣeṇa ca || turagā vimukhāś cāsan prāskhalac cāpi mātaliḥ || hastād dhiraṇmayaś cāsya pratodaḥ prāpatad bhuvi || asakṛc cāha māṃ bhītaḥ kvāsīti bharatarṣabha || māṃ ca bhīr āviśat tīvrā tasmin vigatacetasi || sa ca māṃ vigatajñānaḥ saṃtrasta idam abravīt || surāṇām asurāṇāṃ ca saṃgrāmaḥ sumahān abhūt || amṛtārthe purā pārtha sa ca dṛṣṭo mayānagha || śambarasya vadhe cāpi saṃgrāmaḥ sumahān abhūt || sārathyaṃ devarājasya tatrāpi kṛtavān aham || tathaiva vṛtrasya vadhe saṃgṛhītā hayā mayā || vairocaner mayā yuddhaṃ dṛṣṭaṃ cāpi sudāruṇam || ete mayā mahāghorāḥ saṃgrāmāḥ paryupāsitāḥ || na cāpi vigatajñāno bhūtapūrvo 'smi pāṇḍava || pitāmahena saṃhāraḥ prajānāṃ vihito dhruvam || na hi yuddham idaṃ yuktam anyatra jagataḥ kṣayāt ||Когда эта майя была отражена, данавы, гордые войной, одновременно создали различные иллюзии: страшный дождь оружия, огня, ветра и камней, а затем густую тьму; в тьме кони отвернулись, Матали оступился, из его руки упал золотой стрекало, и он много раз в страхе спрашивал Арджуну, где тот; сильный страх охватил Арджуну, когда Матали потерял сознание; Матали сказал, что видел великие битвы богов и асуров за амриту, с Шамбарой, Вритрой и Вайрочани, но никогда прежде не терял сознания; должно быть, Питамаха назначил уничтожение существ, потому что такая битва возможна только при гибели мира.

Translation

«Когда эта майя была отражена, данавы, опьянённые боем, одновременно сотворили разные иллюзии. Появился великий, страшный дождь оружия — огня, ветра и камней. Эта майическая буря давила меня в бою, а затем со всех сторон возникла густая и страшная тьма. Когда мир был покрыт этим грубым мраком, кони отвернулись, Матали оступился, и золотой стрекало выпало у него из руки. Он снова и снова в страхе говорил мне: “Где ты, лучший из Бхаратов?” Сильный страх вошёл и в меня, когда он потерял сознание. Придя в себя, но всё ещё потрясённый, он сказал: “Партха, прежде была великая битва богов и асуров за амриту, и я видел её. Великая битва была и при убийстве Шамбары; там я тоже был колесничим царя богов. При убийстве Вритры я держал коней; видел я и страшную битву с Вайрочани. Эти ужасные сражения я пережил, Пандава, но никогда прежде не терял сознания. Должно быть, Питамаха назначил уничтожение существ: такая битва не подобает ничему, кроме гибели мира”».

Commentary

Даже Матали, прошедший битвы богов, потрясён этой тьмой. Рассказ не романтизирует войну: когда майя достигает предела, она напоминает разрушение мира.

Version

2abb553681fa · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC