Mahabharata 3.177.15-24

Devanāgarī

सर्प उवाच
ब्राह्मणः को भवेद् राजन् वेद्यं किं च युधिष्ठिर ॥
ब्रवीह्य् अतिमतिं त्वां हि वाक्यैर् अनुमिमीमहे ॥
युधिष्ठिर उवाच
सत्यं दानं क्षमा शीलम् आनृशंस्यं दमो घृणा ॥
दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥
वेद्यं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःखम् असुखं च यत् ॥
यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम् ॥
सर्प उवाच
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव ह ॥
शूद्रेष्व् अपि च सत्यं च दानम् अक्रोध एव च ॥
आनृशंस्यम् अहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥
वेद्यं यच् चात्थ निर्दुःखम् असुखं च नराधिप ॥
ताभ्यां हीनं पदं चान्यन् न तद् अस्तीति लक्षये ॥
युधिष्ठिर उवाच
शूद्रे चैतद् भवेल् लक्ष्यं द्विजे तच् च न विद्यते ॥
न वै शूद्रो भवेच् छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥
यत्रैतल् लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ॥
यत्रैतन् न भवेत् सर्प तं शूद्रम् इति निर्दिशेत् ॥
यत् पुनर् भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति ह ॥
ताभ्यां हीनम् अतीत्यात्र पदं नास्तीति चेद् अपि ॥
एवम् एतन् मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यते ॥
यथा शीतोष्णयोर् मध्ये भवेन् नोष्णं न शीतता ॥
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनम् अस्ति पदं क्व चित् ॥
एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥

Transliteration (IAST)

sarpa uvāca
brāhmaṇaḥ ko bhaved rājan vedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhira ||
bravīhy atimatiṃ tvāṃ hi vākyair anumimīmahe ||
yudhiṣṭhira uvāca
satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā ||
dṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ ||
vedyaṃ sarpa paraṃ brahma nirduḥkham asukhaṃ ca yat ||
yatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitam ||
sarpa uvāca
cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva ha ||
śūdreṣv api ca satyaṃ ca dānam akrodha eva ca ||
ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira ||
vedyaṃ yac cāttha nirduḥkham asukhaṃ ca narādhipa ||
tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyan na tad astīti lakṣaye ||
yudhiṣṭhira uvāca
śūdre caitad bhavel lakṣyaṃ dvije tac ca na vidyate ||
na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ ||
yatraital lakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ ||
yatraitan na bhavet sarpa taṃ śūdram iti nirdiśet ||
yat punar bhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti ha ||
tābhyāṃ hīnam atītyātra padaṃ nāstīti ced api ||
evam etan mataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ na vidyate ||
yathā śītoṣṇayor madhye bhaven noṣṇaṃ na śītatā ||
evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnam asti padaṃ kva cit ||
eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सर्प उवाच ब्राह्मणः को भवेद् राजन् वेद्यं किं च युधिष्ठिर ॥ ब्रवीह्य् अतिमतिं त्वां हि वाक्यैर् अनुमिमीमहे ॥ युधिष्ठिर उवाच सत्यं दानं क्षमा शीलम् आनृशंस्यं दमो घृणा ॥ दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ वेद्यं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःखम् असुखं च यत् ॥ यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम् ॥ सर्प उवाच चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव ह ॥ शूद्रेष्व् अपि च सत्यं च दानम् अक्रोध एव च ॥ आनृशंस्यम् अहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥ वेद्यं यच् चात्थ निर्दुःखम् असुखं च नराधिप ॥ ताभ्यां हीनं पदं चान्यन् न तद् अस्तीति लक्षये ॥ युधिष्ठिर उवाच शूद्रे चैतद् भवेल् लक्ष्यं द्विजे तच् च न विद्यते ॥ न वै शूद्रो भवेच् छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ यत्रैतल् लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ॥ यत्रैतन् न भवेत् सर्प तं शूद्रम् इति निर्दिशेत् ॥ यत् पुनर् भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति ह ॥ ताभ्यां हीनम् अतीत्यात्र पदं नास्तीति चेद् अपि ॥ एवम् एतन् मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यते ॥ यथा शीतोष्णयोर् मध्ये भवेन् नोष्णं न शीतता ॥ एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनम् अस्ति पदं क्व चित् ॥ एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥sarpa uvāca brāhmaṇaḥ ko bhaved rājan vedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhira || bravīhy atimatiṃ tvāṃ hi vākyair anumimīmahe || yudhiṣṭhira uvāca satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā || dṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ || vedyaṃ sarpa paraṃ brahma nirduḥkham asukhaṃ ca yat || yatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitam || sarpa uvāca cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva ha || śūdreṣv api ca satyaṃ ca dānam akrodha eva ca || ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira || vedyaṃ yac cāttha nirduḥkham asukhaṃ ca narādhipa || tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyan na tad astīti lakṣaye || yudhiṣṭhira uvāca śūdre caitad bhavel lakṣyaṃ dvije tac ca na vidyate || na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ || yatraital lakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ || yatraitan na bhavet sarpa taṃ śūdram iti nirdiśet || yat punar bhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti ha || tābhyāṃ hīnam atītyātra padaṃ nāstīti ced api || evam etan mataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ na vidyate || yathā śītoṣṇayor madhye bhaven noṣṇaṃ na śītatā || evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnam asti padaṃ kva cit || eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān ||Змей спрашивает, кто является брахманом и что должно быть познано; Юдхиштхира отвечает: там, где видны истина, дар, терпение, нрав, незлобивость, самообуздание и сострадание, тот считается брахманом; высшее познаваемое — Брахман, свободный от страдания и счастья, куда придя не скорбят; змей возражает, что в шудрах тоже могут быть истина, дар, негневливость, незлобивость, ахимса и сострадание, а место за пределом страдания и счастья он не видит; Юдхиштхира говорит, что если эти признаки есть в шудре, он не шудра, а если их нет в дваждырождённом, тот не брахман; где виден такой образ жизни, там брахман, где его нет, там шудра; место, превосходящее счастье и страдание, существует, как между жаром и холодом бывает состояние ни жаркое, ни холодное.

Translation

Змей сказал: «Кто является брахманом, царь? И что должно быть познано, Юдхиштхира? Скажи: по словам твоим мы заключаем, что у тебя великий разум». Юдхиштхира сказал: «Где видны истина, дар, терпение, нрав, незлобивость, самообуздание и сострадание, тот, царь нагов, считается брахманом. А высшее познаваемое, змей, — Брахман, свободный от страдания и от счастья; достигнув его, не скорбят. Что именно ты хочешь сказать?» Змей сказал: «Четырёхварновый порядок, авторитет, истина и Брахман — всё это есть. Но и у шудр могут быть истина, дар, негневливость, незлобивость, ахимса и сострадание, Юдхиштхира. А о том познаваемом, которое ты назвал свободным от страдания и счастья, я не вижу места, отдельного от них». Юдхиштхира сказал: «Если это свойство видно в шудре, он не шудра; если этого нет в дваждырождённом, тот не брахман. Где виден такой образ жизни, змей, тот считается брахманом; где его нет, того следует назвать шудрой. А если ты говоришь, что не существует познаваемого, свободного от этих двух, то я считаю так: как между холодом и жаром бывает состояние, где нет ни жара, ни холода, так где-то существует состояние, свободное от счастья и страдания. Такова моя мысль, змей; а как думаешь ты?»

Commentary

Юдхиштхира ставит качество выше рождения. В этом ответе дхарма становится видимой через истину, милосердие и самообуздание, а не через внешний знак.

Version

bf308d5bc092 · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC