Mahabharata 3.177.25-33

Devanāgarī

सर्प उवाच
यदि ते वृत्ततो राजन् ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः ॥
व्यर्था जातिस् तदायुष्मन् कृतिर् यावन् न दृश्यते ॥
युधिष्ठिर उवाच
जातिर् अत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते ॥
संकरात् सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥
सर्वे सर्वास्व् अपत्यानि जनयन्ति यदा नराः ॥
वाङ् मैथुनम् अथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥
इदम् आर्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्य् अपि ॥
तस्माच् छीलं प्रधानेष्टं विदुर् ये तत्त्वदर्शिनः ॥
प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते ॥
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्व् आचार्य उच्यते ॥
वृत्त्या शूद्रसमो ह्य् एष यावद् वेदे न जायते ॥
अस्मिन्न् एवं मतिद्वैधे मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् ॥
कृतकृत्याः पुनर् वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते ॥
संकरस् तत्र नागेन्द्र बलवान् प्रसमीक्षितः ॥
यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तम् इष्यते ॥
तं ब्राह्मणम् अहं पूर्वम् उक्तवान् भुजगोत्तम ॥
सर्प उवाच
श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर ॥
भक्षयेयम् अहं कस्माद् भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥

Transliteration (IAST)

sarpa uvāca
yadi te vṛttato rājan brāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ ||
vyarthā jātis tadāyuṣman kṛtir yāvan na dṛśyate ||
yudhiṣṭhira uvāca
jātir atra mahāsarpa manuṣyatve mahāmate ||
saṃkarāt sarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ ||
sarve sarvāsv apatyāni janayanti yadā narāḥ ||
vāṅ maithunam atho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām ||
idam ārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ity api ||
tasmāc chīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidur ye tattvadarśinaḥ ||
prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate ||
tatrāsya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate ||
vṛttyā śūdrasamo hy eṣa yāvad vede na jāyate ||
asminn evaṃ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt ||
kṛtakṛtyāḥ punar varṇā yadi vṛttaṃ na vidyate ||
saṃkaras tatra nāgendra balavān prasamīkṣitaḥ ||
yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttam iṣyate ||
taṃ brāhmaṇam ahaṃ pūrvam uktavān bhujagottama ||
sarpa uvāca
śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira ||
bhakṣayeyam ahaṃ kasmād bhrātaraṃ te vṛkodaram ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सर्प उवाच यदि ते वृत्ततो राजन् ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः ॥ व्यर्था जातिस् तदायुष्मन् कृतिर् यावन् न दृश्यते ॥ युधिष्ठिर उवाच जातिर् अत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते ॥ संकरात् सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥ सर्वे सर्वास्व् अपत्यानि जनयन्ति यदा नराः ॥ वाङ् मैथुनम् अथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥ इदम् आर्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्य् अपि ॥ तस्माच् छीलं प्रधानेष्टं विदुर् ये तत्त्वदर्शिनः ॥ प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते ॥ तत्रास्य माता सावित्री पिता त्व् आचार्य उच्यते ॥ वृत्त्या शूद्रसमो ह्य् एष यावद् वेदे न जायते ॥ अस्मिन्न् एवं मतिद्वैधे मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् ॥ कृतकृत्याः पुनर् वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते ॥ संकरस् तत्र नागेन्द्र बलवान् प्रसमीक्षितः ॥ यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तम् इष्यते ॥ तं ब्राह्मणम् अहं पूर्वम् उक्तवान् भुजगोत्तम ॥ सर्प उवाच श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर ॥ भक्षयेयम् अहं कस्माद् भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥sarpa uvāca yadi te vṛttato rājan brāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ || vyarthā jātis tadāyuṣman kṛtir yāvan na dṛśyate || yudhiṣṭhira uvāca jātir atra mahāsarpa manuṣyatve mahāmate || saṃkarāt sarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ || sarve sarvāsv apatyāni janayanti yadā narāḥ || vāṅ maithunam atho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām || idam ārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ity api || tasmāc chīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidur ye tattvadarśinaḥ || prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate || tatrāsya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate || vṛttyā śūdrasamo hy eṣa yāvad vede na jāyate || asminn evaṃ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt || kṛtakṛtyāḥ punar varṇā yadi vṛttaṃ na vidyate || saṃkaras tatra nāgendra balavān prasamīkṣitaḥ || yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttam iṣyate || taṃ brāhmaṇam ahaṃ pūrvam uktavān bhujagottama || sarpa uvāca śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira || bhakṣayeyam ahaṃ kasmād bhrātaraṃ te vṛkodaram ||Змей говорит, что если брахман определяется образом жизни, то рождение бесполезно, пока не видны дела; Юдхиштхира отвечает, что человеческое рождение трудно исследовать из-за смешения всех варн, ведь люди производят детей во всех женщинах, а речь, совокупление, рождение и смерть у людей одинаковы; риши признают это авторитетом, и видящие истину считают нрав главным; до возрастания человека совершается джатакарма, мать называется Савитри, а отец — ачарья; по поведению человек равен шудре, пока не рождается в Веде; если образа жизни нет, смешение сильно даже при исполненных обрядах; поэтому того, у кого очищенный образ жизни, Юдхиштхира назвал брахманом; змей говорит, что услышал слова знатока познаваемого и спрашивает, зачем ему есть Врикодару.

Translation

Змей сказал: «Если, царь, ты рассматриваешь брахмана по образу жизни, тогда рождение бесполезно, пока не видны дела». Юдхиштхира сказал: «В человеческом состоянии, великий змей, рождение, по-моему, трудно исследовать из-за смешения всех варн. Люди рождают детей во всех женщинах; речь, совокупление, рождение и смерть у людей одинаковы. И это — авторитет риши: “мы совершаем жертву”. Поэтому знающие истину считают главным нрав. До возрастания человека совершается джатакарма; там его мать называется Савитри, а отец — ачарья. По образу жизни он равен шудре, пока не рождается в Веде; так при этом двояком мнении сказал Ману Сваямбхува. Если варны даже совершили нужные обряды, но нет образа жизни, тогда, царь нагов, смешение считается сильным. Поэтому теперь, великий змей, того, у кого желателен очищенный образ жизни, я прежде назвал брахманом, лучший из змей». Змей сказал: «Я услышал твои слова, Юдхиштхира, слова того, кто знает познаваемое. Зачем же мне есть твоего брата Врикодару?»

Commentary

Ответ Юдхиштхиры не разрушает порядок, а возвращает его к цели: рождение и обряд должны вести к очищенному поведению. Без него знак становится пустым.

Version

b7a995683d0e · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC