Mahabharata 3.178.1-7

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
भवान् एतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः ॥
ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद् गतिर् अनुत्तमा ॥
सर्प उवाच
पात्रे दत्त्वा प्रियाण्य् उक्त्वा सत्यम् उक्त्वा च भारत ॥
अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेद् इति मतिर् मम ॥
युधिष्ठिर उवाच
दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किम् अतो गुरु दृश्यते ॥
अहिंसाप्रिययोश् चैव गुरुलाघवम् उच्यताम् ॥
सर्प उवाच
दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियम् एव च ॥
एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम् ॥
कस्माच् चिद् दानयोगाद् धि सत्यम् एव विशिष्यते ॥
सत्यवाक्याच् च राजेन्द्र किं चिद् दानं विशिष्यते ॥
एवम् एव महेष्वास प्रियवाक्यान् महीपते ॥
अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश् च प्रियम् इष्यते ॥
एवम् एतद् भवेद् राजन् कार्यापेक्षम् अनन्तरम् ॥
यद् अभिप्रेतम् अन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्य् अहम् ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
bhavān etādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ ||
brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhaved gatir anuttamā ||
sarpa uvāca
pātre dattvā priyāṇy uktvā satyam uktvā ca bhārata ||
ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacched iti matir mama ||
yudhiṣṭhira uvāca
dānād vā sarpa satyād vā kim ato guru dṛśyate ||
ahiṃsāpriyayoś caiva gurulāghavam ucyatām ||
sarpa uvāca
dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyam eva ca ||
eṣāṃ kāryagarīyastvād dṛśyate gurulāghavam ||
kasmāc cid dānayogād dhi satyam eva viśiṣyate ||
satyavākyāc ca rājendra kiṃ cid dānaṃ viśiṣyate ||
evam eva maheṣvāsa priyavākyān mahīpate ||
ahiṃsā dṛśyate gurvī tataś ca priyam iṣyate ||
evam etad bhaved rājan kāryāpekṣam anantaram ||
yad abhipretam anyat te brūhi yāvad bravīmy aham ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच भवान् एतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद् गतिर् अनुत्तमा ॥ सर्प उवाच पात्रे दत्त्वा प्रियाण्य् उक्त्वा सत्यम् उक्त्वा च भारत ॥ अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेद् इति मतिर् मम ॥ युधिष्ठिर उवाच दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किम् अतो गुरु दृश्यते ॥ अहिंसाप्रिययोश् चैव गुरुलाघवम् उच्यताम् ॥ सर्प उवाच दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियम् एव च ॥ एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम् ॥ कस्माच् चिद् दानयोगाद् धि सत्यम् एव विशिष्यते ॥ सत्यवाक्याच् च राजेन्द्र किं चिद् दानं विशिष्यते ॥ एवम् एव महेष्वास प्रियवाक्यान् महीपते ॥ अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश् च प्रियम् इष्यते ॥ एवम् एतद् भवेद् राजन् कार्यापेक्षम् अनन्तरम् ॥ यद् अभिप्रेतम् अन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्य् अहम् ॥yudhiṣṭhira uvāca bhavān etādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ || brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhaved gatir anuttamā || sarpa uvāca pātre dattvā priyāṇy uktvā satyam uktvā ca bhārata || ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacched iti matir mama || yudhiṣṭhira uvāca dānād vā sarpa satyād vā kim ato guru dṛśyate || ahiṃsāpriyayoś caiva gurulāghavam ucyatām || sarpa uvāca dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyam eva ca || eṣāṃ kāryagarīyastvād dṛśyate gurulāghavam || kasmāc cid dānayogād dhi satyam eva viśiṣyate || satyavākyāc ca rājendra kiṃ cid dānaṃ viśiṣyate || evam eva maheṣvāsa priyavākyān mahīpate || ahiṃsā dṛśyate gurvī tataś ca priyam iṣyate || evam etad bhaved rājan kāryāpekṣam anantaram || yad abhipretam anyat te brūhi yāvad bravīmy aham ||Юдхиштхира просит змея, знатока Вед и Веданг, сказать, какое действие ведёт к высшей цели; змей отвечает: давать достойному, говорить приятное и правду, быть приверженным ахимсе — так идут на небо; Юдхиштхира спрашивает, что тяжелее — дар или истина, ахимса или приятная речь; змей говорит, что тяжесть и лёгкость зависят от дела: иногда истина выше дара, иногда дар выше правдивого слова; иногда ахимса весомее приятной речи, иногда желанна приятная речь; всё зависит от конкретной задачи.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Ты в мире таков, что прошёл Веды и Веданги. Скажи: какое действие даёт высшую цель?» Змей сказал: «Давать достойному, говорить приятное, говорить правду, быть приверженным ахимсе — так, по моей мысли, человек идёт на небо». Юдхиштхира сказал: «Что видится более весомым, змей: дар или истина? И скажи о большей и меньшей тяжести ахимсы и приятной речи». Змей сказал: «Приверженность дару, истина, ахимса и приятное слово — у них бывает тяжесть и лёгкость в зависимости от дела. В одном случае, от связи с даром, именно истина превосходит; в другом, царь, какой-то дар превосходит правдивую речь. Так же, великий лучник, царь земли: иногда ахимса видится более весомой, чем приятное слово, а иногда желанным становится приятное. Так это бывает, царь, в зависимости от дела. Если у тебя есть другой желанный вопрос, говори, пока я отвечаю».

Commentary

Нахуша не даёт механической морали. Дхарма требует различения: истина, дар, ахимса и мягкое слово должны применяться с пониманием места, времени и цели.

Version

734fa7b53b6d · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC