Mahabharata 3.178.16-28

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः ॥
तस्याधिष्ठानम् अव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम् ॥
किं न गृह्णासि विषयान् युगपत् त्वं महामते ॥
एतावद् उच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम ॥
सर्प उवाच
यद् आत्मद्रव्यम् आयुष्मन् देहसंश्रयणान्वितम् ॥
करणाधिष्ठितं भोगान् उपभुङ्क्ते यथाविधि ॥
ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश् च मनश् च भरतर्षभ ॥
तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ॥
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयान् इमान् ॥
विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः ॥
अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर् विधीयते ॥
तस्माद् युगपद् अस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते ॥
स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोर् अन्तरम् आश्रितः ॥
द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम् ॥
बुद्धेर् उत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः ॥
एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ॥
युधिष्ठिर उवाच
मनसश् चापि बुद्धेश् च ब्रूहि मे लक्षणं परम् ॥
एतद् अध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते ॥
सर्प उवाच
बुद्धिर् आत्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते ॥
तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस् तस्यैषणे भवेत् ॥
बुद्धेर् गुणविधिर् नास्ति मनस् तु गुणवद् भवेत् ॥
बुद्धिर् उत्पद्यते कार्ये मनस् तूत्पन्नम् एव हि ॥
एतद् विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर् मयेरितम् ॥
त्वम् अप्य् अत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान् ॥
युधिष्ठिर उवाच
अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिर् इयं तव ॥
विदितं वेदितव्यं ते कस्मान् माम् अनुपृच्छसि ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ ||
tasyādhiṣṭhānam avyagraṃ brūhi sarpa yathātatham ||
kiṃ na gṛhṇāsi viṣayān yugapat tvaṃ mahāmate ||
etāvad ucyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama ||
sarpa uvāca
yad ātmadravyam āyuṣman dehasaṃśrayaṇānvitam ||
karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogān upabhuṅkte yathāvidhi ||
jñānaṃ caivātra buddhiś ca manaś ca bharatarṣabha ||
tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me ||
manasā tāta paryeti kramaśo viṣayān imān ||
viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ ||
atra cāpi naravyāghra mano jantor vidhīyate ||
tasmād yugapad asyātra grahaṇaṃ nopapadyate ||
sa ātmā puruṣavyāghra bhruvor antaram āśritaḥ ||
dravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām ||
buddher uttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ ||
eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ ||
yudhiṣṭhira uvāca
manasaś cāpi buddheś ca brūhi me lakṣaṇaṃ param ||
etad adhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate ||
sarpa uvāca
buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate ||
tadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhis tasyaiṣaṇe bhavet ||
buddher guṇavidhir nāsti manas tu guṇavad bhavet ||
buddhir utpadyate kārye manas tūtpannam eva hi ||
etad viśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyor mayeritam ||
tvam apy atrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān ||
yudhiṣṭhira uvāca
aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhir iyaṃ tava ||
viditaṃ veditavyaṃ te kasmān mām anupṛcchasi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः ॥ तस्याधिष्ठानम् अव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम् ॥ किं न गृह्णासि विषयान् युगपत् त्वं महामते ॥ एतावद् उच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम ॥ सर्प उवाच यद् आत्मद्रव्यम् आयुष्मन् देहसंश्रयणान्वितम् ॥ करणाधिष्ठितं भोगान् उपभुङ्क्ते यथाविधि ॥ ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश् च मनश् च भरतर्षभ ॥ तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ॥ मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयान् इमान् ॥ विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः ॥ अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर् विधीयते ॥ तस्माद् युगपद् अस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते ॥ स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोर् अन्तरम् आश्रितः ॥ द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम् ॥ बुद्धेर् उत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः ॥ एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ॥ युधिष्ठिर उवाच मनसश् चापि बुद्धेश् च ब्रूहि मे लक्षणं परम् ॥ एतद् अध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते ॥ सर्प उवाच बुद्धिर् आत्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते ॥ तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस् तस्यैषणे भवेत् ॥ बुद्धेर् गुणविधिर् नास्ति मनस् तु गुणवद् भवेत् ॥ बुद्धिर् उत्पद्यते कार्ये मनस् तूत्पन्नम् एव हि ॥ एतद् विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर् मयेरितम् ॥ त्वम् अप्य् अत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान् ॥ युधिष्ठिर उवाच अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिर् इयं तव ॥ विदितं वेदितव्यं ते कस्मान् माम् अनुपृच्छसि ॥yudhiṣṭhira uvāca śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ || tasyādhiṣṭhānam avyagraṃ brūhi sarpa yathātatham || kiṃ na gṛhṇāsi viṣayān yugapat tvaṃ mahāmate || etāvad ucyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama || sarpa uvāca yad ātmadravyam āyuṣman dehasaṃśrayaṇānvitam || karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogān upabhuṅkte yathāvidhi || jñānaṃ caivātra buddhiś ca manaś ca bharatarṣabha || tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me || manasā tāta paryeti kramaśo viṣayān imān || viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ || atra cāpi naravyāghra mano jantor vidhīyate || tasmād yugapad asyātra grahaṇaṃ nopapadyate || sa ātmā puruṣavyāghra bhruvor antaram āśritaḥ || dravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām || buddher uttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ || eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ || yudhiṣṭhira uvāca manasaś cāpi buddheś ca brūhi me lakṣaṇaṃ param || etad adhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate || sarpa uvāca buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate || tadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhis tasyaiṣaṇe bhavet || buddher guṇavidhir nāsti manas tu guṇavad bhavet || buddhir utpadyate kārye manas tūtpannam eva hi || etad viśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyor mayeritam || tvam apy atrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān || yudhiṣṭhira uvāca aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhir iyaṃ tava || viditaṃ veditavyaṃ te kasmān mām anupṛcchasi ||Юдхиштхира спрашивает о непоколебимой основе звука, касания, формы, вкуса и запаха и почему змей не воспринимает объекты одновременно; змей объясняет, что атма-дравья, связанная с телом и органами, по правилу вкушает опыты; знание, буддхи и ум являются инструментами наслаждения; ум последовательно проходит объекты, поэтому одновременное восприятие невозможно; атма, находясь между бровями, создаёт в разных предметах высшую и низшую буддхи, а после буддхи возникает ощущение — таков порядок проявления кшетраджны; Юдхиштхира просит определить ум и буддхи; змей говорит, что буддхи следует за атманом и возникает для распознавания, а ум обладает качествами; буддхи возникает при деле, а ум уже возник; так он изложил различие ума и буддхи; Юдхиштхира хвалит его добрую мудрость и спрашивает, зачем тот спрашивает его, если знает познаваемое.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Расскажи, змей, каково устойчивое основание звука, касания, формы, вкуса и запаха. И почему ты, великомудрый, не воспринимаешь объекты одновременно? Скажи это, лучший из паннагов». Змей сказал: «То вещество атмана, долгоживущий, которое связано с телесной опорой и установлено в органах, по правилу вкушает переживания. Знание, буддхи и ум, лучший из Бхаратов, — знай, что они здесь являются инструментами для его опыта. Ум, сын, последовательно проходит эти объекты; будучи связан с местами объектов, воплощённый атман выходит через поле. Поэтому одновременное восприятие здесь не подходит. Этот атман, тигр среди людей, пребывая между бровями, создаёт буддхи в разных предметах — высшую и низшую. После буддхи, как видят мудрые, возникает ощущение. Таков, тигр-царь, порядок проявления кшетраджны». Юдхиштхира сказал: «Расскажи мне высшее определение ума и буддхи; это считается высшей задачей знающих адхьятму». Змей сказал: «Буддхи, сын, следует за атманом и возникает для распознавания; опирающаяся на неё способность именования служит её поиску. У буддхи нет отдельного распределения качеств, а ум обладает качествами. Буддхи возникает в отношении дела, а ум уже возник. Таково различение ума и буддхи, сын, которое я изложил. Ты тоже здесь пробуждён; каково твоё мнение?» Юдхиштхира сказал: «О лучший из разумных, добра эта твоя мудрость. Познаваемое известно тебе; зачем же ты спрашиваешь меня?»

Commentary

Диалог переходит от этики к внутреннему устройству восприятия. Освобождение Нахуши требует не одной морали, а знания того, как атман связан с умом, органами и опытом.

Version

46b36a1c5afa · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC