Mahabharata 3.177.1-14

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस् तम् आसाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम् ॥
दयितं भ्रातरं वीरम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
कुन्तीमातः कथम् इमाम् आपदं त्वम् अवाप्तवान् ॥
कश् चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ॥
स धर्मराजम् आलक्ष्य भ्राता भ्रातरम् अग्रजम् ॥
कथयाम् आस तत् सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान् यदि ॥
सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ॥
किम् आहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस् ते स्याद् भुजंगम ॥
किम् आहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद् भवान् इमम् ॥
सर्प उवाच
नहुषो नाम राजाहम् आसं पूर्वस् तवानघ ॥
प्रथितः पञ्चमः सोमाद् आयोः पुत्रो नराधिप ॥
क्रतुभिस् तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च ॥
त्रैलोक्यैश्वर्यम् अव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च ॥
तद् ऐश्वर्यं समासाद्य दर्पो माम् अगमत् तदा ॥
सहस्रं हि द्विजातीनाम् उवाह शिबिकां मम ॥
ऐश्वर्यमदमत्तो ऽहम् अवमन्य ततो द्विजान् ॥
इमाम् अगस्त्येन दशाम् आनीतः पृथिवीपते ॥
न तु माम् अजहात् प्रज्ञा यावद् अद्येति पाण्डव ॥
तस्यैवानुग्रहाद् राजन्न् अगस्त्यस्य महात्मनः ॥
षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तो ऽयम् अनुजस् तव ॥
नाहम् एनं विमोक्ष्यामि न चान्यम् अभिकामये ॥
प्रश्नान् उच्चारितांस् तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन् मम ॥
अथ पश्चाद् विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥
अपि चेच् छक्नुयां प्रीतिम् आहर्तुं ते भुजंगम ॥
वेद्यं यद् ब्राह्मणेनेह तद् भवान् वेत्ति केवलम् ॥
सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhiras tam āsādya sarpabhogābhiveṣṭitam ||
dayitaṃ bhrātaraṃ vīram idaṃ vacanam abravīt ||
kuntīmātaḥ katham imām āpadaṃ tvam avāptavān ||
kaś cāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ ||
sa dharmarājam ālakṣya bhrātā bhrātaram agrajam ||
kathayām āsa tat sarvaṃ grahaṇādi viceṣṭitam ||
yudhiṣṭhira uvāca
devo vā yadi vā daitya urago vā bhavān yadi ||
satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ ||
kim āhṛtya viditvā vā prītis te syād bhujaṃgama ||
kim āhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñced bhavān imam ||
sarpa uvāca
nahuṣo nāma rājāham āsaṃ pūrvas tavānagha ||
prathitaḥ pañcamaḥ somād āyoḥ putro narādhipa ||
kratubhis tapasā caiva svādhyāyena damena ca ||
trailokyaiśvaryam avyagraṃ prāpto vikramaṇena ca ||
tad aiśvaryaṃ samāsādya darpo mām agamat tadā ||
sahasraṃ hi dvijātīnām uvāha śibikāṃ mama ||
aiśvaryamadamatto 'ham avamanya tato dvijān ||
imām agastyena daśām ānītaḥ pṛthivīpate ||
na tu mām ajahāt prajñā yāvad adyeti pāṇḍava ||
tasyaivānugrahād rājann agastyasya mahātmanaḥ ||
ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto 'yam anujas tava ||
nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāmaye ||
praśnān uccāritāṃs tu tvaṃ vyāhariṣyasi cen mama ||
atha paścād vimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram ||
yudhiṣṭhira uvāca
brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ ||
api cec chaknuyāṃ prītim āhartuṃ te bhujaṃgama ||
vedyaṃ yad brāhmaṇeneha tad bhavān vetti kevalam ||
sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच युधिष्ठिरस् तम् आसाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम् ॥ दयितं भ्रातरं वीरम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ कुन्तीमातः कथम् इमाम् आपदं त्वम् अवाप्तवान् ॥ कश् चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ॥ स धर्मराजम् आलक्ष्य भ्राता भ्रातरम् अग्रजम् ॥ कथयाम् आस तत् सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम् ॥ युधिष्ठिर उवाच देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान् यदि ॥ सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ॥ किम् आहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस् ते स्याद् भुजंगम ॥ किम् आहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद् भवान् इमम् ॥ सर्प उवाच नहुषो नाम राजाहम् आसं पूर्वस् तवानघ ॥ प्रथितः पञ्चमः सोमाद् आयोः पुत्रो नराधिप ॥ क्रतुभिस् तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च ॥ त्रैलोक्यैश्वर्यम् अव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च ॥ तद् ऐश्वर्यं समासाद्य दर्पो माम् अगमत् तदा ॥ सहस्रं हि द्विजातीनाम् उवाह शिबिकां मम ॥ ऐश्वर्यमदमत्तो ऽहम् अवमन्य ततो द्विजान् ॥ इमाम् अगस्त्येन दशाम् आनीतः पृथिवीपते ॥ न तु माम् अजहात् प्रज्ञा यावद् अद्येति पाण्डव ॥ तस्यैवानुग्रहाद् राजन्न् अगस्त्यस्य महात्मनः ॥ षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तो ऽयम् अनुजस् तव ॥ नाहम् एनं विमोक्ष्यामि न चान्यम् अभिकामये ॥ प्रश्नान् उच्चारितांस् तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन् मम ॥ अथ पश्चाद् विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ युधिष्ठिर उवाच ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥ अपि चेच् छक्नुयां प्रीतिम् आहर्तुं ते भुजंगम ॥ वेद्यं यद् ब्राह्मणेनेह तद् भवान् वेत्ति केवलम् ॥ सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥vaiśaṃpāyana uvāca yudhiṣṭhiras tam āsādya sarpabhogābhiveṣṭitam || dayitaṃ bhrātaraṃ vīram idaṃ vacanam abravīt || kuntīmātaḥ katham imām āpadaṃ tvam avāptavān || kaś cāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ || sa dharmarājam ālakṣya bhrātā bhrātaram agrajam || kathayām āsa tat sarvaṃ grahaṇādi viceṣṭitam || yudhiṣṭhira uvāca devo vā yadi vā daitya urago vā bhavān yadi || satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ || kim āhṛtya viditvā vā prītis te syād bhujaṃgama || kim āhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñced bhavān imam || sarpa uvāca nahuṣo nāma rājāham āsaṃ pūrvas tavānagha || prathitaḥ pañcamaḥ somād āyoḥ putro narādhipa || kratubhis tapasā caiva svādhyāyena damena ca || trailokyaiśvaryam avyagraṃ prāpto vikramaṇena ca || tad aiśvaryaṃ samāsādya darpo mām agamat tadā || sahasraṃ hi dvijātīnām uvāha śibikāṃ mama || aiśvaryamadamatto 'ham avamanya tato dvijān || imām agastyena daśām ānītaḥ pṛthivīpate || na tu mām ajahāt prajñā yāvad adyeti pāṇḍava || tasyaivānugrahād rājann agastyasya mahātmanaḥ || ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto 'yam anujas tava || nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāmaye || praśnān uccāritāṃs tu tvaṃ vyāhariṣyasi cen mama || atha paścād vimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram || yudhiṣṭhira uvāca brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ || api cec chaknuyāṃ prītim āhartuṃ te bhujaṃgama || vedyaṃ yad brāhmaṇeneha tad bhavān vetti kevalam || sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ ||Юдхиштхира, подойдя к любимому брату-герою, обвитому кольцами змея, спросил сына Кунти, как тот попал в эту беду и кто этот лучший змей, подобный горному склону; Бхима рассказал старшему брату всё о схватке; Юдхиштхира спросил змея, бог ли он, дайтья или ураг, и чем можно доставить ему радость, какую пищу дать и как он отпустит Бхиму; змей сказал, что он Нахуша, прежний царь, пятый от Сомы, сын Аю, предок Юдхиштхиры; жертвами, тапасом, свэдхьяей, самообузданием и доблестью он достиг власти трёх миров, но гордость от этой власти вошла в него; тысяча дваждырождённых несла его паланкин, и, опьянённый властью, он пренебрёг ими, за что Агастья привёл его в это состояние; по милости Агастьи мудрость не оставила его; Бхима стал его пищей в шестое время, но если Юдхиштхира ответит на его вопросы, он отпустит Врикодару; Юдхиштхира велит спрашивать и говорит, что змей сам знает то, что должен знать брахман, а он ответит после слушания.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Юдхиштхира, подойдя к любимому брату-герою, обвитому кольцами змея, сказал: “Сын матери Кунти, как ты попал в эту беду? И кто этот лучший змей, подобный горному склону?” Увидев Дхармараджу, брат рассказал старшему брату всё о том, как был схвачен и что случилось. Юдхиштхира сказал: “Если ты бог, дайтья или ураг, скажи правду, змей: тебя спрашивает Юдхиштхира. Чем, узнав или принеся что, можно доставить тебе радость? Какую пищу дать тебе? Как ты отпустишь его?” Змей сказал: “Я был царём по имени Нахуша, прежде тебя, безгрешный, знаменитый, пятый от Сомы, сын Аю, владыка людей. Жертвами, тапасом, свэдхьяей, самообузданием и доблестью я достиг незыблемой власти над тремя мирами. Достигнув этой власти, я был охвачен гордостью: тысяча дваждырождённых несла мой паланкин. Опьянённый властью, я пренебрёг ими, и Агастья привёл меня к этому состоянию, владыка земли. Но мудрость до сегодняшнего дня не оставила меня, Пандава, по милости того же великодушного Агастьи. В шестое время этот твой младший брат стал моей пищей; я не отпущу его и не желаю другого. Но если ты произнесёшь ответы на мои вопросы, тогда я отпущу твоего брата Врикодару”. Юдхиштхира сказал: “Спрашивай, змей, как желаешь; я отвечу на твои слова, если смогу доставить тебе радость. То, что здесь должен знать брахман, ты один знаешь, царь змеев. Услышав, я отвечу тебе”».

Commentary

Нахуша был царём трёх миров, но пал из-за презрения к брахманам. Теперь его освобождение зависит не от власти, а от правильного понимания дхармы.

Version

7889ee4a2ec2 · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC