Mahabharata 3.179.1-9

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
निदाघान्तकरः कालः सर्वभूतसुखावहः ॥
तत्रैव वसतां तेषां प्रावृट् समभिपद्यत ॥
छादयन्तो महाघोषाः खं दिशश् च बलाहकाः ॥
प्रववर्षुर् दिवारात्रम् असिताः सततं तदा ॥
तपात्ययनिकेताश् च शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
अपेतार्कप्रभाजालाः सविद्युद्विमलप्रभाः ॥
विरूढशष्पा पृथिवी मत्तदंशसरीसृपा ॥
बभूव पयसा सिक्ता शान्तधूमरजो ऽरुणा ॥
न स्म प्रज्ञायते किं चिद् अम्भसा समवस्तृते ॥
समं वा विषमं वापि नद्यो वा स्थावराणि वा ॥
क्षुब्धतोया महाघोषाः श्वसमाना इवाशुगाः ॥
सिन्धवः शोभयां चक्रुः काननानि तपात्यये ॥
नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधाः स्वनाः ॥
वृष्टिभिस् ताड्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम् ॥
स्तोककाः शिखिनश् चैव पुंस्कोकिलगणैः सह ॥
मत्ताः परिपतन्ति स्म दर्दुराश् चैव दर्पिताः ॥
तथा बहुविधाकारा प्रावृण् मेघानुनादिता ॥
अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
nidāghāntakaraḥ kālaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ ||
tatraiva vasatāṃ teṣāṃ prāvṛṭ samabhipadyata ||
chādayanto mahāghoṣāḥ khaṃ diśaś ca balāhakāḥ ||
pravavarṣur divārātram asitāḥ satataṃ tadā ||
tapātyayaniketāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
apetārkaprabhājālāḥ savidyudvimalaprabhāḥ ||
virūḍhaśaṣpā pṛthivī mattadaṃśasarīsṛpā ||
babhūva payasā siktā śāntadhūmarajo 'ruṇā ||
na sma prajñāyate kiṃ cid ambhasā samavastṛte ||
samaṃ vā viṣamaṃ vāpi nadyo vā sthāvarāṇi vā ||
kṣubdhatoyā mahāghoṣāḥ śvasamānā ivāśugāḥ ||
sindhavaḥ śobhayāṃ cakruḥ kānanāni tapātyaye ||
nadatāṃ kānanānteṣu śrūyante vividhāḥ svanāḥ ||
vṛṣṭibhis tāḍyamānānāṃ varāhamṛgapakṣiṇām ||
stokakāḥ śikhinaś caiva puṃskokilagaṇaiḥ saha ||
mattāḥ paripatanti sma dardurāś caiva darpitāḥ ||
tathā bahuvidhākārā prāvṛṇ meghānunāditā ||
abhyatītā śivā teṣāṃ caratāṃ marudhanvasu ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच निदाघान्तकरः कालः सर्वभूतसुखावहः ॥ तत्रैव वसतां तेषां प्रावृट् समभिपद्यत ॥ छादयन्तो महाघोषाः खं दिशश् च बलाहकाः ॥ प्रववर्षुर् दिवारात्रम् असिताः सततं तदा ॥ तपात्ययनिकेताश् च शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ अपेतार्कप्रभाजालाः सविद्युद्विमलप्रभाः ॥ विरूढशष्पा पृथिवी मत्तदंशसरीसृपा ॥ बभूव पयसा सिक्ता शान्तधूमरजो ऽरुणा ॥ न स्म प्रज्ञायते किं चिद् अम्भसा समवस्तृते ॥ समं वा विषमं वापि नद्यो वा स्थावराणि वा ॥ क्षुब्धतोया महाघोषाः श्वसमाना इवाशुगाः ॥ सिन्धवः शोभयां चक्रुः काननानि तपात्यये ॥ नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधाः स्वनाः ॥ वृष्टिभिस् ताड्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम् ॥ स्तोककाः शिखिनश् चैव पुंस्कोकिलगणैः सह ॥ मत्ताः परिपतन्ति स्म दर्दुराश् चैव दर्पिताः ॥ तथा बहुविधाकारा प्रावृण् मेघानुनादिता ॥ अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु ॥vaiśaṃpāyana uvāca nidāghāntakaraḥ kālaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ || tatraiva vasatāṃ teṣāṃ prāvṛṭ samabhipadyata || chādayanto mahāghoṣāḥ khaṃ diśaś ca balāhakāḥ || pravavarṣur divārātram asitāḥ satataṃ tadā || tapātyayaniketāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ || apetārkaprabhājālāḥ savidyudvimalaprabhāḥ || virūḍhaśaṣpā pṛthivī mattadaṃśasarīsṛpā || babhūva payasā siktā śāntadhūmarajo 'ruṇā || na sma prajñāyate kiṃ cid ambhasā samavastṛte || samaṃ vā viṣamaṃ vāpi nadyo vā sthāvarāṇi vā || kṣubdhatoyā mahāghoṣāḥ śvasamānā ivāśugāḥ || sindhavaḥ śobhayāṃ cakruḥ kānanāni tapātyaye || nadatāṃ kānanānteṣu śrūyante vividhāḥ svanāḥ || vṛṣṭibhis tāḍyamānānāṃ varāhamṛgapakṣiṇām || stokakāḥ śikhinaś caiva puṃskokilagaṇaiḥ saha || mattāḥ paripatanti sma dardurāś caiva darpitāḥ || tathā bahuvidhākārā prāvṛṇ meghānunāditā || abhyatītā śivā teṣāṃ caratāṃ marudhanvasu ||Пока Пандавы жили там, пришло время дождей, прекращающее жару и приносящее счастье всем существам; чёрные облака с великим шумом закрывали небо и стороны света и день и ночь непрерывно лили дождь; жилища зноя исчезли, солнце было скрыто, молнии сияли чисто; земля, политая водой, покрылась травой, стала полной опьянённых насекомых и пресмыкающихся, без дыма, пыли и красноты; вода покрыла всё, и нельзя было различить ровное и неровное, реки и неподвижные предметы; взволнованные шумные реки, словно дышащие, украсили леса после жары; в лесах слышались разные звуки зверей, птиц и кабанов, которых били дожди; чатак, павлины, самцы кукушек и гордые лягушки были опьянены; так многообразная пора дождей, гремящая облаками, прошла для них благой, пока они ходили по Марудханве.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Пока они жили там, пришла пора дождей, прекращающая жару и приносящая счастье всем существам. Чёрные облака с великим шумом закрывали небо и стороны света и тогда непрерывно лили дождь днём и ночью. Сотни и тысячи обиталищ зноя исчезли; сияние солнца было закрыто, а молнии сверкали чистым светом. Земля, политая водой, покрылась выросшей травой, наполнилась опьянёнными насекомыми и пресмыкающимися, стала спокойной, без дыма, пыли и красноты. Когда всё было покрыто водой, нельзя было различить ни ровного, ни неровного, ни рек, ни неподвижных предметов. Взволнованные, шумные, словно дышащие быстрые реки украшали леса после жары. В лесных краях слышались разные голоса кабанов, зверей и птиц, которых били дожди. Чатаки, павлины, сонмы самцов кукушек и гордые лягушки носились опьянённые. Так многообразная пора дождей, гремящая облаками, прошла для них благой, пока они ходили по Марудханве».

Commentary

Смена сезона показывает, что изгнание идёт в ритме мира. Даже скорбь Пандавов вписана в дождь, реки, траву и голоса живых существ.

Version

e44f69072811 · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC