Mahabharata 3.179.10-18

Devanāgarī

क्रौञ्चहंसगणाकीर्णा शरत् प्रणिहिताभवत् ॥
रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा ॥
विमलाकाशनक्षत्रा शरत् तेषां शिवाभवत् ॥
मृगद्विजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम् ॥
पश्यन्तः शान्तरजसः क्षपा जलदशीतलाः ॥
ग्रहनक्षत्रसंघैश् च सोमेन च विराजिताः ॥
कुमुदैः पुण्डरीकैश् च शीतवारिधराः शिवाः ॥
नदीः पुष्करिणीश् चैव ददृशुः समलंकृताः ॥
आकाशनीकाशतटां नीपनीवारसंकुलाम् ॥
बभूव चरतां हर्षः पुण्यतीर्थां सरस्वतीम् ॥
ते वै मुमुदिरे वीराः प्रसन्नसलिलां शिवाम् ॥
पश्यन्तो दृढधन्वानः परिपूर्णां सरस्वतीम् ॥
तेषां पुण्यतमा रात्रिः पर्वसंधौ स्म शारदी ॥
तत्रैव वसताम् आसीत् कार्त्तिकी जनमेजय ॥
पुण्यकृद्भिर् महासत्त्वैस् तापसैः सह पाण्डवाः ॥
तत् सर्वं भरतश्रेष्ठाः समूहुर् योगम् उत्तमम् ॥
तमिस्राभ्युदये तस्मिन् धौम्येन सह पाण्डवाः ॥
सूतैः पौरोगवैश् चैव काम्यकं प्रययुर् वनम् ॥

Transliteration (IAST)

krauñcahaṃsagaṇākīrṇā śarat praṇihitābhavat ||
rūḍhakakṣavanaprasthā prasannajalanimnagā ||
vimalākāśanakṣatrā śarat teṣāṃ śivābhavat ||
mṛgadvijasamākīrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām ||
paśyantaḥ śāntarajasaḥ kṣapā jaladaśītalāḥ ||
grahanakṣatrasaṃghaiś ca somena ca virājitāḥ ||
kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca śītavāridharāḥ śivāḥ ||
nadīḥ puṣkariṇīś caiva dadṛśuḥ samalaṃkṛtāḥ ||
ākāśanīkāśataṭāṃ nīpanīvārasaṃkulām ||
babhūva caratāṃ harṣaḥ puṇyatīrthāṃ sarasvatīm ||
te vai mumudire vīrāḥ prasannasalilāṃ śivām ||
paśyanto dṛḍhadhanvānaḥ paripūrṇāṃ sarasvatīm ||
teṣāṃ puṇyatamā rātriḥ parvasaṃdhau sma śāradī ||
tatraiva vasatām āsīt kārttikī janamejaya ||
puṇyakṛdbhir mahāsattvais tāpasaiḥ saha pāṇḍavāḥ ||
tat sarvaṃ bharataśreṣṭhāḥ samūhur yogam uttamam ||
tamisrābhyudaye tasmin dhaumyena saha pāṇḍavāḥ ||
sūtaiḥ paurogavaiś caiva kāmyakaṃ prayayur vanam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

क्रौञ्चहंसगणाकीर्णा शरत् प्रणिहिताभवत् ॥ रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा ॥ विमलाकाशनक्षत्रा शरत् तेषां शिवाभवत् ॥ मृगद्विजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ पश्यन्तः शान्तरजसः क्षपा जलदशीतलाः ॥ ग्रहनक्षत्रसंघैश् च सोमेन च विराजिताः ॥ कुमुदैः पुण्डरीकैश् च शीतवारिधराः शिवाः ॥ नदीः पुष्करिणीश् चैव ददृशुः समलंकृताः ॥ आकाशनीकाशतटां नीपनीवारसंकुलाम् ॥ बभूव चरतां हर्षः पुण्यतीर्थां सरस्वतीम् ॥ ते वै मुमुदिरे वीराः प्रसन्नसलिलां शिवाम् ॥ पश्यन्तो दृढधन्वानः परिपूर्णां सरस्वतीम् ॥ तेषां पुण्यतमा रात्रिः पर्वसंधौ स्म शारदी ॥ तत्रैव वसताम् आसीत् कार्त्तिकी जनमेजय ॥ पुण्यकृद्भिर् महासत्त्वैस् तापसैः सह पाण्डवाः ॥ तत् सर्वं भरतश्रेष्ठाः समूहुर् योगम् उत्तमम् ॥ तमिस्राभ्युदये तस्मिन् धौम्येन सह पाण्डवाः ॥ सूतैः पौरोगवैश् चैव काम्यकं प्रययुर् वनम् ॥krauñcahaṃsagaṇākīrṇā śarat praṇihitābhavat || rūḍhakakṣavanaprasthā prasannajalanimnagā || vimalākāśanakṣatrā śarat teṣāṃ śivābhavat || mṛgadvijasamākīrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām || paśyantaḥ śāntarajasaḥ kṣapā jaladaśītalāḥ || grahanakṣatrasaṃghaiś ca somena ca virājitāḥ || kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca śītavāridharāḥ śivāḥ || nadīḥ puṣkariṇīś caiva dadṛśuḥ samalaṃkṛtāḥ || ākāśanīkāśataṭāṃ nīpanīvārasaṃkulām || babhūva caratāṃ harṣaḥ puṇyatīrthāṃ sarasvatīm || te vai mumudire vīrāḥ prasannasalilāṃ śivām || paśyanto dṛḍhadhanvānaḥ paripūrṇāṃ sarasvatīm || teṣāṃ puṇyatamā rātriḥ parvasaṃdhau sma śāradī || tatraiva vasatām āsīt kārttikī janamejaya || puṇyakṛdbhir mahāsattvais tāpasaiḥ saha pāṇḍavāḥ || tat sarvaṃ bharataśreṣṭhāḥ samūhur yogam uttamam || tamisrābhyudaye tasmin dhaumyena saha pāṇḍavāḥ || sūtaiḥ paurogavaiś caiva kāmyakaṃ prayayur vanam ||Затем пришла осень, полная журавлей и лебедей, с выросшими лесами и ясными водами; небо было чистым, со звёздами, реки прозрачны, леса полны зверей и птиц; Пандавы видели ночи без пыли, прохладные от облаков, сияющие сонмами планет и звёзд и луной; они видели реки и озёра, украшенные кумудами и пундариками и несущие холодные воды; радость пришла к ним, когда они ходили у святой Сарасвати, берега которой были подобны небу и полны нипы и нивара; твёрдолучные герои радовались, видя чистую, благую и полную Сарасвати; в осеннюю Картику, в соединение лунных дней, у них была святейшая ночь среди подвижников; после этого, с Дхаумьей, возницами и поварами, Пандавы пошли в лес Камьяку.

Translation

«Затем пришла осень, полная сонмов журавлей и лебедей, с выросшими лесами и ясными водными потоками. Чистое звёздное небо, прозрачные воды, звери и птицы сделали осень благой для великодушных Пандавов. Они видели ночи, свободные от пыли, прохладные от облаков, сияющие сонмами планет и звёзд и луной. Они видели реки и озёра, украшенные кумудами и пундариками, несущие холодные воды. Радость приходила к ним, когда они ходили у святой Сарасвати, берега которой были подобны небу, полные нипы и нивара. Герои с крепкими луками радовались, глядя на чистоводную, благую, полную Сарасвати. В осеннюю Картику, на стыке лунных дней, у них, живших там, была святейшая ночь, Джанамеджая. Пандавы вместе с великими существами, творящими добро, с тапасвинами, совершили всё это высшее соединение. А когда поднялась тьма, Пандавы вместе с Дхаумьей, возницами и поварами отправились в лес Камьяку».

Commentary

Осень приносит ясность после дождей, и вместе с ней приходит движение дальше. Природа как будто очищает путь перед новым этапом встреч — с Кришной и Маркандеей.

Version

655471eb3932 · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC