मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः ॥
गत्वा च यज्ञायतनम् अत्रिस् तुष्टाव तं नृपम् ॥
राजन् वैन्य त्वम् ईशश् च भुवि त्वं प्रथमो नृपः ॥
स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास् त्वद् अन्यो नास्ति धर्मवित् ॥
तम् अब्रवीद् ऋषिस् तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः ॥
मैवम् अत्रे पुनर् ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता ॥
अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ॥
अथात्रिर् अपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत ॥
अयम् एव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः ॥
त्वम् एव मुह्यसे मोहान् न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥
गौतम उवाच
जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर् विमुह्यसे ॥
स्तोष्यसे ऽभ्युदयप्रेप्सुस् तस्य दर्शनसंश्रयात् ॥
न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम् ॥
बालस् त्वम् असि मूढश् च वृद्धः केनापि हेतुना ॥
मार्कण्डेय उवाच
विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ ॥
ये तस्य यज्ञे संवृत्तास् ते ऽपृच्छन्त कथं त्व् इमौ ॥
प्रवेशः केन दत्तो ऽयम् अनयोर् वैन्यसंसदि ॥
उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ ॥
ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित् ॥
विवादिनाव् अनुप्राप्तौ ताव् उभौ प्रत्यवेदयत् ॥
अथाब्रवीत् सदस्यांस् तु गौतमो मुनिसत्तमान् ॥
आवयोर् व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः ॥
वैन्यो विधातेत्य् आहात्रिर् अत्र नः संशयो महान् ॥
mārkaṇḍeya uvāca
evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ ||
gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṃ nṛpam ||
rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ ||
stuvanti tvāṃ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit ||
tam abravīd ṛṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ ||
maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā ||
atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ ||
athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata ||
ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ ||
tvam eva muhyase mohān na prajñānaṃ tavāsti ha ||
gautama uvāca
jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣur vimuhyase ||
stoṣyase 'bhyudayaprepsus tasya darśanasaṃśrayāt ||
na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam ||
bālas tvam asi mūḍhaś ca vṛddhaḥ kenāpi hetunā ||
mārkaṇḍeya uvāca
vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau ||
ye tasya yajñe saṃvṛttās te 'pṛcchanta kathaṃ tv imau ||
praveśaḥ kena datto 'yam anayor vainyasaṃsadi ||
uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau ||
tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit ||
vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat ||
athābravīt sadasyāṃs tu gautamo munisattamān ||
āvayor vyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ ||
vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṃśayo mahān ||
"Atri nonetheless came and praised Vainya as foremost among kings and as a knower of dharma. Then Gautama grew angry and said: 'He is not foremost. Mahendra, Prajapati — these stand before him.' Atri objected: 'Vainya acts as a creator, as Indra, as Prajapati; you are mistaken.' Gautama then said that Atri spoke for gain and did not know dharma."
fd68a9a9e220 · published Jul 16, 2026, 5:19:46 PM UTC
Available inRUENPage between verses with
The dispute turns on the boundary between honoring royal authority and flattering speech. The text does not vindicate self-interest, but it shows that kshatriya power also carries a sacred function when it serves order.