Mahabharata 3.183.10-19

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः ॥
गत्वा च यज्ञायतनम् अत्रिस् तुष्टाव तं नृपम् ॥
राजन् वैन्य त्वम् ईशश् च भुवि त्वं प्रथमो नृपः ॥
स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास् त्वद् अन्यो नास्ति धर्मवित् ॥
तम् अब्रवीद् ऋषिस् तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः ॥
मैवम् अत्रे पुनर् ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता ॥
अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ॥
अथात्रिर् अपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत ॥
अयम् एव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः ॥
त्वम् एव मुह्यसे मोहान् न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥
गौतम उवाच
जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर् विमुह्यसे ॥
स्तोष्यसे ऽभ्युदयप्रेप्सुस् तस्य दर्शनसंश्रयात् ॥
न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम् ॥
बालस् त्वम् असि मूढश् च वृद्धः केनापि हेतुना ॥
मार्कण्डेय उवाच
विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ ॥
ये तस्य यज्ञे संवृत्तास् ते ऽपृच्छन्त कथं त्व् इमौ ॥
प्रवेशः केन दत्तो ऽयम् अनयोर् वैन्यसंसदि ॥
उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ ॥
ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित् ॥
विवादिनाव् अनुप्राप्तौ ताव् उभौ प्रत्यवेदयत् ॥
अथाब्रवीत् सदस्यांस् तु गौतमो मुनिसत्तमान् ॥
आवयोर् व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः ॥
वैन्यो विधातेत्य् आहात्रिर् अत्र नः संशयो महान् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ ||
gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṃ nṛpam ||
rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ ||
stuvanti tvāṃ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit ||
tam abravīd ṛṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ ||
maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā ||
atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ ||
athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata ||
ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ ||
tvam eva muhyase mohān na prajñānaṃ tavāsti ha ||
gautama uvāca
jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣur vimuhyase ||
stoṣyase 'bhyudayaprepsus tasya darśanasaṃśrayāt ||
na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam ||
bālas tvam asi mūḍhaś ca vṛddhaḥ kenāpi hetunā ||
mārkaṇḍeya uvāca
vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau ||
ye tasya yajñe saṃvṛttās te 'pṛcchanta kathaṃ tv imau ||
praveśaḥ kena datto 'yam anayor vainyasaṃsadi ||
uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau ||
tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit ||
vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat ||
athābravīt sadasyāṃs tu gautamo munisattamān ||
āvayor vyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ ||
vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṃśayo mahān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः ॥ गत्वा च यज्ञायतनम् अत्रिस् तुष्टाव तं नृपम् ॥ राजन् वैन्य त्वम् ईशश् च भुवि त्वं प्रथमो नृपः ॥ स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास् त्वद् अन्यो नास्ति धर्मवित् ॥ तम् अब्रवीद् ऋषिस् तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः ॥ मैवम् अत्रे पुनर् ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता ॥ अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ॥ अथात्रिर् अपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत ॥ अयम् एव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः ॥ त्वम् एव मुह्यसे मोहान् न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥ गौतम उवाच जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर् विमुह्यसे ॥ स्तोष्यसे ऽभ्युदयप्रेप्सुस् तस्य दर्शनसंश्रयात् ॥ न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम् ॥ बालस् त्वम् असि मूढश् च वृद्धः केनापि हेतुना ॥ मार्कण्डेय उवाच विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ ॥ ये तस्य यज्ञे संवृत्तास् ते ऽपृच्छन्त कथं त्व् इमौ ॥ प्रवेशः केन दत्तो ऽयम् अनयोर् वैन्यसंसदि ॥ उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ ॥ ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित् ॥ विवादिनाव् अनुप्राप्तौ ताव् उभौ प्रत्यवेदयत् ॥ अथाब्रवीत् सदस्यांस् तु गौतमो मुनिसत्तमान् ॥ आवयोर् व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः ॥ वैन्यो विधातेत्य् आहात्रिर् अत्र नः संशयो महान् ॥mārkaṇḍeya uvāca evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ || gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṃ nṛpam || rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ || stuvanti tvāṃ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit || tam abravīd ṛṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ || maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā || atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ || athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata || ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ || tvam eva muhyase mohān na prajñānaṃ tavāsti ha || gautama uvāca jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣur vimuhyase || stoṣyase 'bhyudayaprepsus tasya darśanasaṃśrayāt || na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam || bālas tvam asi mūḍhaś ca vṛddhaḥ kenāpi hetunā || mārkaṇḍeya uvāca vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau || ye tasya yajñe saṃvṛttās te 'pṛcchanta kathaṃ tv imau || praveśaḥ kena datto 'yam anayor vainyasaṃsadi || uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau || tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit || vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat || athābravīt sadasyāṃs tu gautamo munisattamān || āvayor vyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ || vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṃśayo mahān ||Атри приходит к Венье и славит его как первого царя и знатока дхармы; Гаутама гневно возражает, называя первым Махендру или Праджапати; Атри отвечает, что Венья подобен Индре и Праджапати, а Гаутама обвиняет Атри в похвале ради выгоды.

Translation

«Атри все же пришел и восхвалил Венью как первого среди царей и как знатока дхармы. Тогда Гаутама разгневался и сказал: “Не он первый. Махендра, Праджапати - вот кто стоит прежде”. Атри возразил: “Венья действует как творец, как Индра, как Праджапати; ты заблуждаешься”. Гаутама же сказал, что Атри говорит ради выгоды и не знает дхармы».

Commentary

Спор возникает вокруг границы между почитанием царской власти и льстивой речью. Текст не оправдывает корысть, но показывает, что кшатрийская власть тоже имеет священную функцию, когда служит порядку.

Version

820153ce56ed · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC