Mahabharata 3.183.20-27

Devanāgarī

श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयो ऽभ्यद्रवन् द्रुतम् ॥
सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै ॥
स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः ॥
प्रत्युवाचाथ तान् एवं धर्मार्थसहितं वचः ॥
सनत्कुमार उवाच
ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह ॥
राजा वै प्रथमो धर्मः प्रजानां पतिर् एव च ॥
स एव शक्रः शुक्रश् च स धाता स बृहस्पतिः ॥
प्रजापतिर् विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर् नृपः ॥
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस् तं नार्चितुम् अर्हति ॥
पुरायोनिर् युधाजिच् च अभिया मुदितो भवः ॥
स्वर्णेता सहजिद् बभ्रुर् इति राजाभिधीयते ॥
सत्यमन्युर् युधाजीवः सत्यधर्मप्रवर्तकः ॥
अधर्माद् ऋषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन् ॥
आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा ॥
तथैव नृपतिर् भूमाव् अधर्मं नुदते भृशम् ॥
अतो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात् ॥
उत्तरः सिध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम् ॥

Transliteration (IAST)

śrutvaiva tu mahātmāno munayo 'bhyadravan drutam ||
sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai ||
sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ ||
pratyuvācātha tān evaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ ||
sanatkumāra uvāca
brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha ||
rājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṃ patir eva ca ||
sa eva śakraḥ śukraś ca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ ||
prajāpatir virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ ||
ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum arhati ||
purāyonir yudhājic ca abhiyā mudito bhavaḥ ||
svarṇetā sahajid babhrur iti rājābhidhīyate ||
satyamanyur yudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ ||
adharmād ṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan ||
ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā ||
tathaiva nṛpatir bhūmāv adharmaṃ nudate bhṛśam ||
ato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt ||
uttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयो ऽभ्यद्रवन् द्रुतम् ॥ सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै ॥ स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः ॥ प्रत्युवाचाथ तान् एवं धर्मार्थसहितं वचः ॥ सनत्कुमार उवाच ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह ॥ राजा वै प्रथमो धर्मः प्रजानां पतिर् एव च ॥ स एव शक्रः शुक्रश् च स धाता स बृहस्पतिः ॥ प्रजापतिर् विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर् नृपः ॥ य एभिः स्तूयते शब्दैः कस् तं नार्चितुम् अर्हति ॥ पुरायोनिर् युधाजिच् च अभिया मुदितो भवः ॥ स्वर्णेता सहजिद् बभ्रुर् इति राजाभिधीयते ॥ सत्यमन्युर् युधाजीवः सत्यधर्मप्रवर्तकः ॥ अधर्माद् ऋषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन् ॥ आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा ॥ तथैव नृपतिर् भूमाव् अधर्मं नुदते भृशम् ॥ अतो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात् ॥ उत्तरः सिध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम् ॥śrutvaiva tu mahātmāno munayo 'bhyadravan drutam || sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai || sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ || pratyuvācātha tān evaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ || sanatkumāra uvāca brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha || rājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṃ patir eva ca || sa eva śakraḥ śukraś ca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ || prajāpatir virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ || ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum arhati || purāyonir yudhājic ca abhiyā mudito bhavaḥ || svarṇetā sahajid babhrur iti rājābhidhīyate || satyamanyur yudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ || adharmād ṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan || ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā || tathaiva nṛpatir bhūmāv adharmaṃ nudate bhṛśam || ato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt || uttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam ||Собрание просит Санаткумару рассудить спор; он говорит, что брахман и кшатрий вместе сжигают врагов как огонь и ветер, что царь является первым для дхармы подданных и носит функции Шакры, Шукра, Дхаты и Брихаспати; риши вложили силу в кшатру, чтобы сдерживать адхарму; поэтому Атри прав.

Translation

«Собравшиеся попросили Санаткумару рассудить спор. Он сказал: “Брахман, соединенный с кшатрой, и кшатра, соединенная с брахманом, сжигают врагов, как огонь, усиленный ветром. Царь стоит первым для дхармы подданных; в нем действуют Шакра, Шукра, Дхата и Брихаспати. Риши, страшась адхармы, вложили силу в кшатрийскую власть. Как солнце рассеивает тьму, так праведный царь рассеивает беззаконие. Поэтому слово Атри верно”».

Commentary

Дхарма общества держится на союзе знания и власти. Брахман без защиты и царь без мудрости одинаково неполны; порядок появляется, когда оба служат не себе, а закону.

Version

d96f5eda8378 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC