Mahabharata 3.191.11-20

Devanāgarī

सो ऽस्माभिः पृष्टः ॥
भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानं प्रत्यभिजानातीति ॥
स एवम् उक्तो ऽब्रवीन् मुहूर्तं ध्यात्वा ॥
नाभिजानाम्य् अहम् इन्द्रद्युम्नं राजानम् इति ॥
ततः सो ऽस्माभिः पृष्टः ॥
अस्ति कश् चिद् अन्यो भवतश् चिरजाततर इति ॥
स नो ऽब्रवीद् अस्ति खल्व् इहैव सरस्य् अकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति ॥
स मत्तश् चिरजाततर इति ॥
स यदि कथं चिद् अभिजानीयाद् इमं राजानं तम् अकूपारं पृच्छाम इति ॥
ततः स बकस् तम् अकूपारं कच्छपं विज्ञापयाम् आस ॥
अस्त्य् अस्माकम् अभिप्रेतं भवन्तं कं चिद् अर्थम् अभिप्रष्टुम् ॥
साध्व् आगम्यतां तावद् इति ॥
एतच् छ्रुत्वा स कच्छपस् तस्मात् सरस उत्थायाभ्यगच्छद् यत्र तिष्ठामो वयं तस्य सरसस् तीरे ॥
आगतं चैनं वयम् अपृच्छाम ॥
भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानम् अभिजानातीति ॥
स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥
किम् अहम् एनं न प्रत्यभिजानामि ॥
अहं ह्य् अनेन सहस्रकृत्वः पूर्वम् अग्निचितिषूपहितपूर्वः ॥
सरश् चेदम् अस्य दक्षिणादत्ताभिर् गोभिर् अतिक्रममाणाभिः कृतम् ॥
अत्र चाहं प्रतिवसामीति ॥
अथैतत् कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा समनन्तरं देवलोकाद् देवरथः प्रादुरासीत् ॥
वाचश् चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं प्रति ॥
प्रस्तुतस् ते स्वर्गः ॥
यथोचितं स्थानम् अभिपद्यस्व ॥
कीर्तिमान् असि ॥
अव्यग्रो याहीति ॥

Transliteration (IAST)

so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ ||
bhavān indradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti ||
sa evam ukto 'bravīn muhūrtaṃ dhyātvā ||
nābhijānāmy aham indradyumnaṃ rājānam iti ||
tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ ||
asti kaś cid anyo bhavataś cirajātatara iti ||
sa no 'bravīd asti khalv ihaiva sarasy akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati ||
sa mattaś cirajātatara iti ||
sa yadi kathaṃ cid abhijānīyād imaṃ rājānaṃ tam akūpāraṃ pṛcchāma iti ||
tataḥ sa bakas tam akūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayām āsa ||
asty asmākam abhipretaṃ bhavantaṃ kaṃ cid artham abhipraṣṭum ||
sādhv āgamyatāṃ tāvad iti ||
etac chrutvā sa kacchapas tasmāt sarasa utthāyābhyagacchad yatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasas tīre ||
āgataṃ cainaṃ vayam apṛcchāma ||
bhavān indradyumnaṃ rājānam abhijānātīti ||
sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visaṃjñakalpaḥ prāñjalir abravīt ||
kim aham enaṃ na pratyabhijānāmi ||
ahaṃ hy anena sahasrakṛtvaḥ pūrvam agnicitiṣūpahitapūrvaḥ ||
saraś cedam asya dakṣiṇādattābhir gobhir atikramamāṇābhiḥ kṛtam ||
atra cāhaṃ prativasāmīti ||
athaitat kacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokād devarathaḥ prādurāsīt ||
vācaś cāśrūyantendradyumnaṃ prati ||
prastutas te svargaḥ ||
yathocitaṃ sthānam abhipadyasva ||
kīrtimān asi ||
avyagro yāhīti ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सो ऽस्माभिः पृष्टः ॥ भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानं प्रत्यभिजानातीति ॥ स एवम् उक्तो ऽब्रवीन् मुहूर्तं ध्यात्वा ॥ नाभिजानाम्य् अहम् इन्द्रद्युम्नं राजानम् इति ॥ ततः सो ऽस्माभिः पृष्टः ॥ अस्ति कश् चिद् अन्यो भवतश् चिरजाततर इति ॥ स नो ऽब्रवीद् अस्ति खल्व् इहैव सरस्य् अकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति ॥ स मत्तश् चिरजाततर इति ॥ स यदि कथं चिद् अभिजानीयाद् इमं राजानं तम् अकूपारं पृच्छाम इति ॥ ततः स बकस् तम् अकूपारं कच्छपं विज्ञापयाम् आस ॥ अस्त्य् अस्माकम् अभिप्रेतं भवन्तं कं चिद् अर्थम् अभिप्रष्टुम् ॥ साध्व् आगम्यतां तावद् इति ॥ एतच् छ्रुत्वा स कच्छपस् तस्मात् सरस उत्थायाभ्यगच्छद् यत्र तिष्ठामो वयं तस्य सरसस् तीरे ॥ आगतं चैनं वयम् अपृच्छाम ॥ भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानम् अभिजानातीति ॥ स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥ किम् अहम् एनं न प्रत्यभिजानामि ॥ अहं ह्य् अनेन सहस्रकृत्वः पूर्वम् अग्निचितिषूपहितपूर्वः ॥ सरश् चेदम् अस्य दक्षिणादत्ताभिर् गोभिर् अतिक्रममाणाभिः कृतम् ॥ अत्र चाहं प्रतिवसामीति ॥ अथैतत् कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा समनन्तरं देवलोकाद् देवरथः प्रादुरासीत् ॥ वाचश् चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं प्रति ॥ प्रस्तुतस् ते स्वर्गः ॥ यथोचितं स्थानम् अभिपद्यस्व ॥ कीर्तिमान् असि ॥ अव्यग्रो याहीति ॥so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ || bhavān indradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti || sa evam ukto 'bravīn muhūrtaṃ dhyātvā || nābhijānāmy aham indradyumnaṃ rājānam iti || tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ || asti kaś cid anyo bhavataś cirajātatara iti || sa no 'bravīd asti khalv ihaiva sarasy akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati || sa mattaś cirajātatara iti || sa yadi kathaṃ cid abhijānīyād imaṃ rājānaṃ tam akūpāraṃ pṛcchāma iti || tataḥ sa bakas tam akūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayām āsa || asty asmākam abhipretaṃ bhavantaṃ kaṃ cid artham abhipraṣṭum || sādhv āgamyatāṃ tāvad iti || etac chrutvā sa kacchapas tasmāt sarasa utthāyābhyagacchad yatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasas tīre || āgataṃ cainaṃ vayam apṛcchāma || bhavān indradyumnaṃ rājānam abhijānātīti || sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visaṃjñakalpaḥ prāñjalir abravīt || kim aham enaṃ na pratyabhijānāmi || ahaṃ hy anena sahasrakṛtvaḥ pūrvam agnicitiṣūpahitapūrvaḥ || saraś cedam asya dakṣiṇādattābhir gobhir atikramamāṇābhiḥ kṛtam || atra cāhaṃ prativasāmīti || athaitat kacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokād devarathaḥ prādurāsīt || vācaś cāśrūyantendradyumnaṃ prati || prastutas te svargaḥ || yathocitaṃ sthānam abhipadyasva || kīrtimān asi || avyagro yāhīti ||Журавль тоже не узнает Индрадьюмну и указывает на старшего черепаху Акупару; черепаха выходит из озера, плачет, узнает царя и говорит, что много раз участвовал при его огненных алтарях, а само озеро создано коровами, данными им как дакшина; сразу появляется небесная колесница и голос зовет Индрадьюмну вернуться на небо, потому что он славен.

Translation

Журавль, подумав, тоже не узнал Индрадьюмну и сказал, что в этом же озере живет еще более древний черепаха Акупара. Его позвали, и он, поднявшись из воды, пришел к ним. Увидев царя, Акупара заплакал и сказал: «Как же мне не узнать его? Много раз прежде я был положен при его огненных алтарях; это озеро создано коровами, которые переходили здесь, будучи отданы им как дакшина. Здесь я и живу». Как только черепаха сказал это, с небес явилась божественная колесница, и голос обратился к Индрадьюмне: «Твои небеса готовы. Займи свое должное место. Ты славен, иди без тревоги».

Commentary

Коровы, отданные в дар, оставили след даже в земле и воде. Так дхарма царя становится не отвлеченной заслугой, а реальным благом для существ.

Version

a85ea7893531 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC